C. IVLII SOLINI COLLECTANEA RERVM MIRABILIVM

1 Cum et aurium clementia et optimarum artium studiis praestare te ceteris sentiam idque oppido expertus de beniuolentia tua nihil temere praeceperim, e re putaui examen opusculi istius tibi potissimum dare, cuius uel industria promptius suffragium uel benignitas ueniam spondebat faciliorem. 2 Liber est ad conpendium praeparatus, quantumque ratio passa est ita moderate repressus, ut nec prodiga sit in eo copia nec damnosa concinnitas. Cui si animum propius intenderis, uelut fermentum cognitionis magis ei inesse quam bratteas eloquentiae deprehendes. 3 Exquisitis enim aliquot uoluminibus studuisse me inpendio fateor, ut et a notioribus referrem pedem et remotis largius inmorarer. Locorum commemoratio plurimum tenet, in quam partem ferme inclinatior est uniuersa materies. Quorum commeminisse ita uisum est, ut inclitos terrarum situs et insignes tractus maris, seruata orbis distinctione, suo quaeque ordine redderemus. 4 Inseruimus et pleraque differenter congruentia, ut si nihil aliud, saltem uarietas ipsa legentium fastidio mederetur. inter haec hominum et aliorum animalium naturas expressimus. Addita pauca de arboribus exoticis, de extimarum gentium formis, de ritu dissono abditarum nationum, nonnulla etiam digna memoratu, 5 quae praetermittere incuriosum uidebatur quorumque auctoritas, quod cum primis industriae tuae insinuatum uelim, de scriptoribus manat receptissimis. Quid enim proprium nostrum esse possit, cum nihil omiserit antiquitatis diligentia, quod intactum ad hoc usque aeui permaneret? Quapropter quaeso, ne de praesenti tempore editionis huius fidem libres, quoniam quidem uestigia monetae ueteris persecuti opiniones uniuersas eligere maluimus potius quam innouare. 6 Ita si qua ex istis secus quam opto in animum tuum uenerint, des uelim infantiae meae ueniam: constantia ueritatis penes eos est quos secuti sumus. 7 Sicut ergo qui corporum formas aemulantur, postpositis quae reliqua sunt, ante omnia effigiant modum capitis, nec prius lineas destinant in membra alia, quam ab ipsa ut ita dixerim figurarum arce auspicium faciant inchoandi, nos quoque a capite orbis, id est ab urbe Roma principium capessemus, quamuis nihil super ea doctissimi auctores reliquerint, quod in nouum praeconium possit suscitari, ac superuacuum paene sit relegere tramitem decursum tot annalibus. 8 Ne tamen prorsus dissimulata sit, originem eius quanta ualemus persequemur fide.

I.1 Sunt qui uideri uelint Romae uocabulum ab Euandro primum datum, cum oppidum ibi offendisset, quod extructum antea Valentiam dixerat inuentus Latina, seruataque significatione inpositi prius nominis, Romam Graece Valentiam nominatam. Quam Arcades quoniam habitassent in excelsa parte montis, deriuatum deinceps, ut tutissima urbium arces uocarentur. 2 Heraclidi placet Troia capta quosdam ex Achiuis in ea loca ubi nunc Roma est deuenisse per Tiberim, deinde suadente Rome nobilissima captiuarum quae his comes erat, incensis nauibus posuisse sedes, instruxisse moenia et oppidum ab ea Romen uocauisse. 3 Agathocles scribit Romen non captiuam fuisse, ut supra dictum est, sed Ascanio natam Aeneae neptem appellationis istius causam fuisse. 4 Traditur etiam proprium Romae nomen, uerum tamen uetitum publicari, quoniam quidem quo minus enuntiaretur caerimoniarum arcana sanxerunt, ut hoc pacto notitiam eius aboleret fides placitae taciturnitatis, 5 Valerium denique Soranum, quod contra interdictum eloqui id ausus foret, ob meritum profanae uocis neci datum. 6 Inter antiquissimas sane religiones sacellum colitur Angeronae, cui sacrificatur ante diem XII k. Ian.; quae diua praesul silentii ipsius praenexo obsignatoque ore simulacrum habet.

7 Ambiguitatum quaestiones excitauit, quod quaedam ibi multo ante Romulum culta sint. Quippe aram Hercules, quam uouerat si amissas boues repperisset, punito Caco patri Inuentori dicauit. 8 Qui Cacus habitauit locum, cui Salinae nomen est; ubi Trigemina nunc porta. Hic, ut Gellius tradidit, cum a Tarchone Tyrrheno, ad quem legatus uenerat missu Marsyae regis, socio Megale Phryge, custodiae foret datus, frustratus uincula et unde uenerat redux, praesidiis amplioribus occupato circa Vulturnum et Campaniam regno, dum adtrectare etiam ea audet, quae concesserant in Arcadum iura, duce Hercule qui tunc forte aderat oppressus est. 9 Megalen Sabini receperunt, disciplinam augurandi ab eo docti. 10 Suo quoque numini idem Hercules instituit aram, quae maxima apud pontifices habetur, cum se ex Nicostrate, Euandri matre, quae a uaticinio Carmentis dicta est, inmortalem conperisset. consaeptum etiam, intra quod ritus sacrorum, factis bouicidiis, docuit Potitios, sacellum Herculi in Boario foro est, in quo argumenta et conuiuii et maiestatis ipsius remanent. 11 Nam diuinitus neque muscis illo neque canibus ingressus est. Etenim cum uiscerationem sacrificolis daret, *Myiagrum deum dicitur inprecatus, clauam uero in aditu reliquisse, cuius olfactu refugerunt canes; id usque nunc durat. 12 Aedem etiam, quae Saturni aerarium fertur, comites eius condiderunt in honorem Saturni, quem cultorem regionis illius cognouerant extitisse. Iidem et montem Capitolinum Saturnium nominauerunt. 13 Castelli quoque quod excitauerunt portam appellauerunt Saturniam, quae postmodum Pandana uocitata est. Pars etiam infima Capitolini montis habitaculum Carmentae fuit, ubi Carmentis nunc fanum est, a qua Carmentali portae nomen datum. 14 Palatium nemo dubitauerit quin Arcadas habeat auctores, a quibus primum Pallanteum oppidum conditum; quod aliquamdiu Aborigines habitarunt, propter incommodum uicinae paludis, quam praeterfluens Tiberis fecerat, profecti Reate postmodum reliquerunt. 15 Sunt qui uelint a balatibus ouium mutata littera, uel a Pale pastorali dea, aut ut Silenus probat a Palantho Hyperborei filia, quam Hercules ibi conpressisse uisus est, nomen monti adoptatum.

16 Sed quamquam ista sic congruant, palam est prospero illi augurio deberi gloriam Romani nominis, maxime cum annorum ratio faciat cardinem ueritati: 17 nam, ut adfirmat Varro auctor diligentissimus, Romam condidit Romulus, Marte genitus et Rea Siluia, uel ut nonnulli Marte et Ilia; dictaque primum est Roma quadrata, quod ad aequilibrium foret posita. 18 Ea incipit a silua quae est in area Apollinis, et ad supercilium scalarum Caci habet terminum, ubi tugurium fuit Faustuli. Ibi Romulus mansitauit, qui auspicato murorum fundamenta iecit duodeuiginti natus annos, XI k. Mai., hora post secundam ante tertiam [plenam], sicut L. Tarruntius prodidit mathematicorum nobilissimus, Ioue in piscibus, Saturno Venere Marte Mercurio in scorpione, Sole in tauro, Luna in libra constitutis. 19 Et obseruatum deinceps, ne qua hostia Parilibus caederetur, ut dies iste a sanguine purus esset, cuius significationem de partu Iliae tractam uolunt. Idem Romulus regnauit annos septem et triginta. 20 De Caeninensibus egit primum triumphum, et Acroni regi eorum detraxit spolia, quae Ioui Feretrio primus suspendit et opima dixit. Rursum de Antemnatibus triumphauit, de Veientibus tertio. Apud Caprae paludem nonis Quintilibus apparere desiit.

21 Ceteri reges quibus locis habitauerunt dicemus. Tatius in arce, ubi nunc aedes est Iunonis Monetae; qui anno quinto quam ingressus urbem fuerat a Laurentibus interemptus est. Septima et uicesima olympiade hominem exiuit. Numa in colle primum Quirinali, deinde propter aedem Vestae in regia quae adhuc ita appellatur; qui regnauit annis tribus et quadraginta; [sepultus sub Ianiculo]. 22 Tullus Hostilius in Velia, ubi postea deum Penatium aedes facta est; qui regnauit annos duos et triginta, obiit olympiade quinta et tricesima. 23 Ancus Marcius in summa sacra uia, ubi aedes Larum est; qui regnauit annos quattuor et uiginti, obiit olympiade prima et quadragesima. 24 Tarquinius Priscus ad Mugoniam portam supra summam nouam uiam; qui regnauit annos septem et triginta. 25 Seruius Tullius Esquilinus supra cliuum Vrbium; qui regnauit annos duos et quadraginta. 26 Tarquinius Superbus et ipse Esquilinus supra cliuum Pullium ad Fagutalem lacum; qui regnauit annos quinque et uiginti.

27 Cincio Romam duodecima olympiade placet conditam, Pictori octaua, Nepoti et Lutatio, opiniones Eratosthenis et Apollodori comprobantibus, olympiadis septimae anno secundo, Pomponio Attico et M. Tullio olympiadis sextae anno tertio. Conlatis igitur nostris et Graecorum temporibus inuenimus incipiente olympiade septima Romam conditam, anno post Illium captum quadringentesimo tricesimo tertio. 28 Quippe certamen Olympicum, quod Hercules in honorem ataui materni Pelopis ediderat, intermissum Ifitus Eleus instaurauit post excidium Troiae anno quadringentesimo octauo. Ergo ab Ifito numeratur olympias prima. Ita sex mediis olympiadibus interiectis, quibus singulis anni quaterni inputantur, cum septima coeptante Roma condita sit, inter exortum urbis et Troiam captam iure esse annos quadringentos triginta tres constat. 29 Huic argumento illud accedit, quod cum C. Pompeius Gallus et Q. Veranius urbis conditae anno octingentesimo primo fuerint consules, consulatu eorum olympias septima et ducentesima actis publicis annotata est. Quater ergo multiplicatis sex et ducentis olympiadibus erunt anni octingenti uiginti quattuor, quibus septima olympiade adnectendus primus annus est, ut in solidum conligantur anni octingenti uiginti quinque. Ex qua summa detractis quattuor et uiginti annis olympiadum retro sex, manifeste anni octingenti et unus reliqui fient. 30 Quapropter cum octingentesimo primo anno urbis conditae ducentesima septima olympias computetur, par est Romam septimae olympiadis anno primo credi conditam.

31 In qua regnatum est annis ducentis quadraginta uno. Decemuiri creati anno trecentesimo secundo. Primum Punicum bellum anno *quadringentesimo octogesimo nono, secundum quingentesimo tricesimo quinto, tertium sescentesimo quarto, sociale sescentesimo sexagesimo secundo. 32 Ad <A.> Hirtium et C. Pansam consules anni septingenti decem; quorum consulatu Caesar Augustus est consul creatus, octauum decimum annum agens, qui principatum ita ingressus est, ut uigilantia illius non modo securum, uerum etiam tutum imperium esset. 33 Quod tempus ferme solum repertum est, quo plurimum et arma cessauerint et ingenia floruerint, scilicet ne inerti iustitio langueret uirtutis opera, bellis quiescentibus.

34 Tunc ergo primum cursus anni perspecta ratio, quae a rerum origine profunda caligine tegebatur. Nam ante Augustum Caesarem incerto modo annum conputabant, qui apud Aegyptios quattuor mensibus terminabatur, apud Arcadas tribus, apud Acarnanas sex, in Italia apud Lauinios tredecim, quorum annus trecentis septuaginta quattuor diebus ferebatur. 35 Romani initio annum decem mensibus computauerunt a Martio auspicantes, adeo ut eius die prima de aris Vestalibus ignes accenderent, mutarent ueteribus uirides laureas, senatus et populus comitia agerent, matronae seruis suis cenas ponerent, sicuti Saturnalibus domini; illae ut honore promptius obsequium prouocarent, hi quasi gratiam repensarent perfecti laboris; maximeque hunc mensem principem testatur fuisse, quod qui ab hoc quintas erat Quintilis dictus est, 36 deinde numero decurrente December sollemnem circuitum finiebat intra diem trecentesimum quartum; tunc enim iste numerus explebat annum, ita ut sex menses tricenum dierum essent, quattuor reliqui tricenis et singulis expedirentur. 37 Sed quoniam ratio illa ante Numam a lunae cursu discreparet, lunari computatione annum peraequarunt, quinquaginta et uno die auctis. 38 Vt ergo perficerent duodecim menses, de sex mensibus superioribus detraxerunt dies singulos, eosque quinquaginta istis et uno diebus adnexuerunt, factique quinquaginta septem diuisi sunt in duos menses, quorum alter uiginti nouem, alter uiginti octo dies detinebant. 39 Sic annus habere quinque atque quinquaginta et trecentos dies coepit.

Postmodum eum perspicerent temere annum clausum intra dies quos supra diximus, quandoquidem appareret solis meatum non ante trecentesimum sexagesimum quintum diem, abundante insuper quadrantis particula, zodiacum conficere decursum, quadrantem illum et decem dies addiderunt, ut ad liquidum annus diebus trecentis sexaginta quinque et quadrante constaret, hortante obseruatione inparis numeri, quem Pythagoras monuit praeponi in omnibus oportere. 40 Vnde propter dies inpares diis superis et Ianuarius dicatur et Martius, propter pares Februarius quasi ominosus diis inferis deputatur. 41 Cum itaque haec definitio toto orbe placuisset, custodiendi quadrantis gratia a diuersis gentibus uarie intercalabatur, nec umquam tamen ad liquidum fiebat temporum peraequatio. 42 Graeci ergo singulis annis undecim dies et quadrantem detrahebant, eosque octies multiplicatos in annum nonum reseruabant, ut contractus nonagenarius numerus in tres menses per tricenos dies scinderetur; qui anno nono restituti efficiebant dies quadringentos quadraginta quattuor, quos embolismos uel hyperballontas nominabant. 43 Quod eum initio Romani probassent, contemplatione numeri parilis offensi neglectum breui perdiderunt, translata in sacerdotes intercalandi potestate; qui plerumque gratificantes rationibus publicanorum pro libidine sua subtrahebant tempora uel augebant. 44 Cum haec sic forent constituta modusque intercalandi interdum cumulatior, interdum fieret imminutior, uel omnino dissimulatus praeteriretur, nonnumquam accidebat, ut menses qui fuerant transacti hieme, modo aestiuum modo autumnale tempus inciderent.

45 Itaque C. Caesar uniuersam hane inconstantiam, incisa temporum turbatione, composuit, et ut statum certum praeteritus acciperet error, dies uiginti unum et quadrantem simul intercalauit; quo pacto regradati menses de cetero statuta ordinis sui tempora detinerent. Ille ergo annus solus trecentos quadraginta quattuor dies habuit, alii deinceps trecentenos sexagenos quinos et quadrantem. Et tunc quoque uitium admissum est per sacerdotes. 46 Nam cum praeceptum esset, anno quarto ut intercalarent unum diem, et oporteret confecto quarto anno id obseruari, antequam quintus auspicaretur, illi incipiente quarto intercalarunt, non desinente. 47 Sic per annos sex et triginta cum nouem dies tantummodo sufficere debuissent, duodecim sunt intercalati. Quod deprehensum Augustus reformauit, iussitque annos duodecim sine intercalatione decurrere, ut tres illi dies, qui ultra nouem necessarios temere fuerant intercalati, hoc modo possent repensari. Ex qua disciplina omnium postea temporum fundata ratio est.

48 Verum cum et hoc et multa alia Augusti temporibus debeantur, qui paene sine exemplo rerum potitus est, tanta et tot in uita eius inueniuntur aduersa, ut non sit facile discernere, calamitosior an beatior fuerit. 49 Primum quod apud auunculum in petitione magisterii equitum praelatus est ei Lepidus tribunus, cum quadam auspicantium coeptorum nota; mox triumuiratus collegium praegraui potestate Antonii, Philippensis, inde proscriptionis inuidia; abdicatio Postumi Agrippae post adoptionem, deinde desiderio eius insignis paenitentia; naufragia Sicula; turpis ibi in spelunca occultatio; seditiones militum plurimae; Perusina cura; detectum filiae adulterium et uoluntas parricidalis; nec minore dedecore neptis infamia; incusatae mortes filiorum et amissis liberis non solus orbitatis dolor; urbis pestilentia, fames Italiae, bello Hillyrico angustiae rei militaris, corpus morbidum, contumeliosa dissensio priuigni Neronis, uxoris etiam Tiberii cogitationes parum fidae, atque in hunc modum plura.

50 Huius tamen suprema quasi lugeret saeculum, penuria insecuta est frugum omnium; ac ne fortuitum quod acciderat uideretur, inminentia mala non dubiis signis apparuerunt; 51 nam Fausta quaedam ex plebe partu uno edidit quattuor geminos, mares duos, feminas totidem, monstruosa fecunditate portendens futurae calamitatis indicium; quamlibet Trogus auctor adfirmet in Aegypto septenos uno utero simul gigni; quod ibi minus mirum, eum fetifero potu Nilus non tantum terrarum sed etiam hominum fecundet arua. 52 Legimus Cn. Pompeium Eutychidem feminam Asia exhibitam, quam constabat tricies enixam, cum uiginti eius liberis in theatro suo publicasse.

53 Vnde competens hoc loco duco super hominis generatione tractare. Etenim cum de animalibus quae ligna dictu uidebuntur, prout patria cuiusque admonebit simus notaturi, iure ab eo potissimum ordiemur, quod rerum natura sensus iudicio et rationis capacitate praeposuit omnibus.

54 Itaque ut Democritus physicus ostendit, mulier solum animal menstruale est, cuius profluuia non paruis spectata documentis inter monstrifica merito numerantur. 55 Contactae his fruges non germinabunt, acescent musta, morientur herbae, amittent arbores fetus, ferrum robigo corripiet, nigrescent aera, si quid canes inde ederint in rabiem efferabuntur, nocituri morsibus quibus, lymphaticos faciunt. 56 Parua haec sunt. Bitumen in Iudaea quod Asphaltites gignit lacus adeo lentum mollitie glutinosa, ut a se nequeat separari, enimuero si abrumpere partem uelis, uniuersitas sequetur scindique non potest, quoniam in quantum ducatur extenditur. Sed ubi admota fuerint cruore illo polluta fila, sponte dispergitur, et adplicita tabe diducitur paulo ante corpus unum, fitque de tenacitate conexa contagione partitio repentina. 57 Habet plane illud in se solum salutare, quod auertit sidus Helenae perniciosissimum nauigantibus. Ceterum ipsae feminae, quibus munus est necessitatis huius, quamdiu sint in sua lege, non innocentibus oculis contuentur; 58 aspectu specula uitiant, ita ut hebetetur uisu fulgor offensus et solitam aemulationem uultus extinctus splendor amittat faciesque obtunsi nitoris quadam caligine nubiletur.

59 Mulierum aliae in aeternum steriles sunt, aliae mutatis coniugiis exuunt sterilitatem, nonnullae tantum semel pariunt, quaedam aut feminas aut mares semper. Post annum quinquagesimum fecunditas omnium conquiescit; nam in annum octogesimum uiri generant, sicuti Masinissa rex Mathumannum filium septuagesimum et sextum annum agens genuit, Cato octogesimo exacto ex filia Salonis clientis sui auum Vticensis Catonis procreauit. 60 Compertum et illud est, quod inter duos conceptus cum intercessit paululum temporis, uterque residet, sicut in Hercule et Iphicle apparuit fratre eius, qui gestati eodem onere, interuallis tamen quibus concepti fuerant nati uidentur; 61 et de Proconnesia ancilla, quae e duplici adulterio geminos edidit, utrumque patri suo similem. Hic Iphicles Iolaum creat, qui Sardiniam ingressus, palantes incolarum animos ad concordiam eblanditus, Olbiam atque alia Graeca oppida extruxit. Iolenses ab eo dicti sepulcro eius templum addiderunt, quod imitatus uirtutem patrui malis plurimis Sardiniam liberasset.

62 Ante omnia subolem cogitantibus sternutatio post coitus cauenda, ne prius semen excutiat inpulsus repentinus, quam penetralibus se matris insinuet umor paternus. Quod si natalis materia haeserit, decimus a conceptu dies dolore grauidas admonebit. Iam inde incipiet et capitis inquietudo, et caligine uisus hebetabitur; ciborum quoque fastidiis stomachi claudetur cupido. Conuenit inter omnes, corda primum ex uniuersa formari carne, eaque in diem quintum et sexagesimum crescere, dein minui; at ex ossibus spinas. 63 Plane si corpusculum in marem figuretur, melior est color grauidis et pronior partitudo uteri, denique a quadragesimo die motus. alter sexus nonagesimo primum die palpitat et concepta femina gestantis uultum pallore inficit, crura quoque praepedit languida tarditate. 64 In utroque sexu cum capilli germinant, incommodum maius est fitque pleniluniis auctior aegritudo, quod tempus etiam editis semper nocet. Cum salsiores escas edit grauida, unguiculis caret partus. At cum prope ad uterum liberandum uenerint momenta maturitatis, enitenti spiritum retinere plurimum congruit, quoniam quidem letali mora oscitatio suspendit puerperia.

65 Contra naturam est in pedes procedere nascentes, quapropter uelut aegre parti appellantur Agrippae. Ita editi minus prospere uiuunt et de uita aeuo breui cedunt. 66 Denique in uno M. Agrippa felicitatis exemplum est, nec tamen usque eo inoffensae, ut non plura aduersa pertulerit quam secunda; namque misera pedum ualitudine et aperto coniugis adulterio et aliquot infelicitatis notis praeposteri ortus omen luit. 67 Feminis perinde est infausta natiuitas, si concretum uirginal fuerit, quo pacto genitalia fuere Corneliae, quae editis Gracchis ostentum hoc piauit sinistro exitu liberorum. 68 Rursum necatis matribus natus est auspicatior, sicut Scipio Africanus prior, qui defuncta parente, quod excisus utero in diem uenerat, primus Romanorum Caesar dictus est. 69 E geminis si remanente altero alter abortiuo fluxu exciderit, alter qui legitime natus est Vopiscus nominatur. 70 Quidam et cum dentibus procreantur, ut Cn. Papirius Carbo et *M'. Curius, Dentatus ob id cognominatus. Quidam uice dentium continui ossis armantur soliditate, qualem filium Bithynorum rex Prusias habuit. 71 Ipsum dentium numerum discernit qualitas sexus, cum in uiris plures sint, in feminis pauciores. Quos cynodontas uocant, quibus gemini procedunt ab dextera parte, fortunae blandimenta promittunt, quibus ab laeua, uersa uice.

72 Nascentium uox prima uagitus est; laetitiae enim sensus differtur in quadragesimum diem. Itaque unum nouimus eadem hora risisse qua erat natus, scilicet Zoroastren, mox optimarum artium peritissimum. At Crassus, auus eius quem rapuerunt bella Parthica, quod numquam riserit Agelastus cognominabatur. 73 Inter alia Socratis magna praeclarum illud est, quod in eodem uultus tenore etiam aduersis interpellantibus perstitit. Heraclitus et Diogenes Cynicus nihil umquam de rigore animi remiserunt, calcatisque turbinibus fortuitorum aduersus omnem dolorem uel misericordiam uniformi durauere proposito. 74 Pomponium poetam consularem uirum numquam ructuasse habetur inter exempla; Antoniam Drusi non spuisse percelebre est. Nonnullos nasci accepimus concretis ossibus, eosque neque sudare consuesse neque sitire, qualis Syracusanus Lygdamus fertur, qui tertia et tricesima olympiade primus ex Olympico certamine pancratii coronam reportauit, cuiusque ossa deprehensa sunt medullam non habere.

75 Maximam uirium substantiam neruos facere certissimum est, quantoque fuerint densiores, tanto propensius augescere firmitatem. Varro in relatione prodigiosae fortitudinis adnotauit Tritannum gladiatorem natura Samnitem fuisse, qui et rectis et transuersis neruis non modo crate pectoris, sed et manibus cancellatis et brachiis omnes aduersarios leui tactu ac paene securis congressionibus uicerit. 76 Eius filium, militem Cn. Pompeii, pari modo natum, ita spreuisse hostem prouocantem, ut inermi eum dextera et superaret et captum digito uno in castra imperatoris sui reportaret. Milonem quoque Crotoniensem egisse omnia supra quam homo ualet; etiam hoc proditur quod ictu nudae manus taurum fecit uictimam eumque solidum qua mactauerat die absumpsit solus non grauatim. Super hoc nihil dubium; nam factum elogium extat. Victor ille omnium certaminum obiit. 77 Sane *alectoria usus traditur, qui lapis specie crystallina, fabae modo, in gallinaceorum uentriculis inuenitur, aptus ut dicunt proeliantibus. Milon porro Tarquinii Prisci temporibus emicuit.

78 Iam uero qui deflexum animum referat ad similitudinum causas, quantum artificis naturae ingenium deprehendet! Interdum enim ad genus spectant, et per subolem in familias transitus faciunt, sicut plerumque paruuli modo naeuos modo cicatrices modo qualescumque originis suae notas ferunt; ut in Lepidis, quorum tres interuulsa tamen serie ex eadem domo obducto membrana oculo similes geniti reperiuntur; 79 uel in Byzantio nobili pycta, qui cum matrem haberet adulterio ex Aethiope conceptam, quae nihil patri comparandum reddidisset, ipse in Aethiopem auum regenerauit.

80 Sed hoc minus mirum, si respiciamus ad ea quae spectata sunt inter externos. Regem Antiochum Artemon quidam e plebe Syriatica sic facie aemula mentiebatur, ut postmodum Laudice uxor regia, obiecto populare isto, tamdiu dissimulauerit defunctum maritum, quoad ex arbitratu eius regni successor ordinaretur. 81 Inter Cn. Pompeium et C. Vibium humili loco natum tantus error extitit de paribus lineamentis, ut Romani Vibium Pompeii nomine, Pompeium Vibi uocabulo cognominarent. Oratorem L. Plancum Rubrius histrio sic impleuit, ut et ipse Plancus a populo uocaretur. 82 Armentarius murmillo et Cassius Seuerus orator ita se mutuo reddiderunt, ut si quando pariter uiderentur, dinosci non possent, nisi discrepantiam habitus indicaret. M. Messala censorius et Menogenes e faece uulgari hoc fuerunt uterque quod singuli, nec alium Messalam *quam Menogenem nec Menogenem alium quam Messalam putauerunt. 83 Piscator ex Sicilia proconsuli Surae praeter alia etiam rictu oris comparabatur; ita in eadem uocis inpedimenta et tardatae sonum linguae naturalibus offendiculis congruebant.

84 Interdum non modo inter externos, sed etiam inter deductos ex diuersissima parte orbis miraculo indiscreti uultus fuere. Denique cum Antonio iam triumuiro Toranius quidam eximios forma pueros uelut geminos trecentis sestertiis uendidisset, quorum alterum de Transalpina Gallia, alterum ex Asia comparauerat, adeoque una res uiderentur, nisi solus sermo fidem panderet, atque ideo inrisum se Antonius grauaretur, 85 non infacete Toranius id uel praecipue quod emptor criminabatur pretiosius probauit; neque enim mirum si forent pares gemini; illud nullis posse taxationibus aestimari, quod tantis spatiis diuersitas separata plus quam geminos attulisset. 86 Quo responso adeo Antonius mitigatus est, ut deinceps nihil se habere carius in substantia sua iactitaret.

87 Nunc si de ipsis hominum formis requiramus, liquido manifestabitur nihil de se antiquitatem mendaciter praedicasse, sed corruptam degeneri successione subolem nostri temporis per nascentum detrimenta decus ueteris pulchritudinis perdidisse. 88 Licet ergo plerique definiant nullum posse excedere longitudinem pedum septem, quod intra mensuram istam Hercules fuerit, deprehensum tamen est Romanis temporibus sub diuo Augusto, Pusionem et Secundillam denos pedes et amplius habuisse proceritatis, quorum reliquiae adhuc in conditorio Sallustianorum uidentur; 89 postmodum diuo Claudio principe Gabbaram nomine ex Arabia aduectum nouem pedum et totidem unciarum. Sed ante Augustum annis mille ferme non apparuit forma huiusmodi, sicut nec post Claudium uisa est. 90 Quis enim iam aeuo isto non minor parentibus suis nascitur? Priscorum autem testantur molem etiam Orestis suprema, cuius ossa, olympiade quinquagesima et octaua Tegeae inuenta a Spartanis oraculo monitis, discimus implesse longitudinem cubitorum septem. Scripta quoque quae ex antiquitate memorias accersunt in fidem ueri hoc etiam receperunt, quod bello Cretico, 91 cum elata flumina plus quam ui amnica terras rupissent, post discessum fluctuum inter plura humi discidia humanum corpus repertum sit cubitum trium atque triginta; cuius inspectandi cupidine L. Flaccum legatum, Metellum etiam ipsum inpendio captos miraculo, quod auditu refutauerant, oculis potitos. 92 Non omiserim Salamine Euthymenis filium creuisse in triennio tria cubita sublimitatis, sed incessu tardum, sensu hebetem, robusta uoce, pubertate festina, statimque obsessum morbis plurimus, inmoderatis aegritudinum suppliciis conpensasse praecipitem incrementi celeritatem.

93 Mensurae ratio bifariam conuenit; nam quantus manibus expansis inter digitos longissimos modus est, tantum constat esse inter calces et uerticem; ideoque physici hominem minorem mundum indicauerunt. 94 Parti dexterae habilior adscribitur motus, laeuae firmitas maior; unde altera gesticulationibus promptior est, altera oneri ferundo accommodatior. 95 Pudoris disciplinam etiam inter defuncta corpora natura discreuit; ac si quando cadauera necatorum fluctibus euehuntur, uirorum supina, prona fluitant feminarum.

96 Verum ut ad pernicitatis titulum transeamus, primam palmam uelocitatis Ladas quidam adeptus est, qui ita supra cauum puluerem cursitauit, ut harenis pendentibus nulla indicia relinqueret uestigiorum. 97 Polymestor Milesius puer cum a matre locatus esset ad caprarios pastus, ludicro leporem consecutus est et ob id statim productus a gregis domino olympiade sexta et quadragesima, ut Bocchus auctor est, uictor in stadio meruit coronam. 98 Philippides biduo mille ducenta quadraginta stadia ab Athenis Lacedaemonem decucurrit. Anystis Lacon et Philonides, Alexandri Magni cursores, Elin abusque Sicyone mille ducenta stadia uno die transierunt. *Fonteio Vipsanoque consulibus in Italia octo annos puer natus quinque et LXX milia passuum a meridie transiuit ad uesperum.

99 Visu deinde plurimum potuit Strabo nomine, quem superspexisse per centum triginta quinque milia passuum Varro significat, solitumque exeunte a Carthagine classe Punica numerum nauium manifestissime ex Lilybitana specula notare. 100 Cicero tradit Iliadam omnem ita subtiliter in membranis scriptam, ut testa nucis clauderetur. Callicrates formicas ex ebore sic scalpsit, ut portio earum a ceteris cerni nequiuerit. 101 Apollonides perhibet in Scythia feminas nasci, quae bitiae uocantur: has in oculis pupillas geminas habere et perimere uisu si forte quem iratae aspexerint. [Hae sunt et in Sardinia.]

102 Praeualuisse fortitudine apud Romanos L. Sicinium Dentatum titulorum numerus ostendit. Tribunus hic plebi fuit non multo post exactos reges, Sp. Tarpeio A. Aterio consulibus. Idem ex prouocatione octies uictor XLV aduersas habuit cicatrices, in tergo nullam notam; spolia ex hoste tricies et quater cepit; 103 in phaleris hastis puris armillis coronis CCCXII dona meruit; nouem imperatores, qui opera eius uicerant, triumphantes prosecutus.

104 Post hunc M. Sergius duobus stipendiis primis aduerso corpore ter et uicies uulneratus, secundo stipendio in proelio dexteram perdidit; qua de causa postea sibi manum ferream fecit, et cum neutra paene idonea ad proeliandum ualeret, una die quater pugnauit et uicit sinistra, duobus equis eo insidente confossis; 105 ab Hannibale bis captus refugit, cum uiginti mensibus, quibus captiuitatis sortem perferebat, nullo momento sine conpedibus fuerit et catenis; omnibus asperrimis proeliis, quae tempestate illa Romani experti sunt, insignitus donis militaribus, a Trasimenno Trebia Ticinoque coronas ciuicas rettulit; Cannensi quoque proelio, de quo refugisse eximium opus uirtutis fuit, solus accepit coronam; beatus profecto tot suffragiis gloriarum, nisi heres in posteritatis eius successione Catilina tantas adoreas odio damnati nominis obumbrasset.

106 Quantum inter milites Sicinius aut Sergius, tantum inter duces, immo ut uerius dicam inter omnes homines Caesar dictator enituit. Huius ductibus undecies centena XC et II milia caesa hostium; nam quantum bellis ciuilibus fuderit noluit adnotari. Signis conlatis quinquagies et bis dimicauit, M. Marcellum solus supergressus, 107 qui nouies et tricies pari modo fuerat proeliatus. Ad haec nullus celerius scripsit, nemo uelocius legit: quaternas etiam epistolas perhibetur simul dictasse; benignitate adeo praeditus, ut quos armis subegerat clementia magis uicerit.

108 Cyrus memoriae bono inclaruit, qui in exercitu, cui numerosissimo praefuit, nominatim singulos adloquebatur. Fecit hoc idem in populo Romano L. Scipio. Sed et Cyrum et Scipionem consuetudine credamus profecisse. 109 Cineas Pyrrhi legatus postero die, quam ingressus Romam fuerat, et equestrem ordinem et senatum propriis nominibus salutauit. Rex Ponticus Mithridates duabus et uiginti gentibus, quibus imperitabat, sine interprete iura dixit. Memoriam et arte fieri palam factum est, sicut Metrodorus philosophus, qui temporibus Diogenis cynici fuit, in tantum se meditatione assidua prouexit, ut a multis simul dicta non modo sensuum, sed etiam uerborum ordinibus detineret. 110 Nihil tamen in homine aut metu aut casu aut morbo facilius intercipi saepe perspectum est. Qui lapide ictus fuerat accepimus oblitum litterarum, Messalam certe Coruinum post aegritudinem, quam pertulerat percussum proprii nominis obliuione, quamlibet alias ei sensus uigeret. 111 Memoriam metus perimit; inuicem uocis interdum est incitamentum, quam non solum acuit, sed etiam si numquam fuerit extorquet. 112 Denique cum olympiade octaua et quinquagesima uictor Cyrus intrasset Sardes Asiae oppidum, ubi tunc Croesus latebat, Atys filius regis, mutus ad id usque temporis, in uocem erupit ui timoris; exclamasse enim dicitur: parce patri meo, Cyre, et hominem te esse uel casibus disce nostris.

113 Tractare de moribus superest, quorum excellentia maxime in duobus enituit. Cato princeps Porciae gentis, senator optimus, orator optimus, optimus imperator, causam tamen quadragies et quater dixit, diuersis odiorum simultatibus adpetitus, [semper absolutus]. 114 Vnde Scipionis Aemiliani laus propensior, qui praeter bona, quibus Cato clarus fuit, etiam publico amore praecessit. 115 Vir optimus Nasica Scipio iudicatus est non priuato tantum testimonio, sed totius senatus sacramento; quippe quod inuentus dignior non fuit, cui praecipuae religionis crederetur ministerium, cum oraculum moneret arcessi sacra deum matris Pessinunte.

116 Plurimi inter Romanos eloquentia floruerunt; sed hoc bonum hereditarium numquam fuit nisi in familia Curionum, in qua tres serie continua oratores fuere. 117 Magnum hoc habitum est sane eo saeculo, quo facundiam praecipue et humana et diuina mirata sunt. Quippe tunc percussores Archilochi poetae Apollo prodidit, et latronum facinus deo arguente detectum. 118 Cumque Lysander Lacedaemonius Athenas obsideret, ubi Sophoclis tragici inhumatum corpus iacebat, identidem Liber pater ducem monuit per quietem, sepeliri delicias suas sineret; 119 nec prius destitit, quam Lysander cognito qui obisset diem et quid a numine posceretur, indutias bello daret, usque dum congruae supremis talibus exequiae ducerentur. 120 Pindarum lyricum e conuiuii loco, cui imminebat ruina, ne cum ceteris interiret, forinsecus Castor et Pollux uocauerunt, inspectantibus uniuersis; quo effectum, ut solus impendens periculum euaderet. 121 Numerandus post deos Cn. Pompeius Magnus intraturus Posidonii domum, clarissimi tunc sapientiae professoris, percuti ex more a lictore fores uetuit, summissisque fascibus, quamlibet confecto Mithridatico bello et Orientis uictor, sententia propria cessit ianuae litterarum. 122 Africanus prior Q. Ennii statuam imponi sepulcro suo iussit. Vticensis Cato unum ex tribunatu militum philosophum, alium ex Cypria legatione Romam aduexit, professus plurimum se eo facto senatui et populo contulisse, quamlibet proauus eius saepissime censuisset Graecos urbe pellendos. 123 Dionysius tyrannus uittatam nauem Platoni obuiam misit; ipse cum albis quadrigis egredientem in litore occurrens honoratus est. Perfectam prudentiam soli Socrati, oraculum Delphicum adiudicauit.

124 Pietatis documentum nobilius quidem in Metellorum domo effulsit, sed eminentissimum in plebeia puerpera reperitur. Humilis haec atque ideo famae obscurioris cum ad patrem, qui supplicii causa claustris poenalibus continebatur, aegre obtinuisset ingressum, exquisita saepius a ianitoribus ne forte parenti cibum administraret, alere eum uberibus suis deprehensa est; 125 quae res et locum et factum consecrauit; nam qui morti destinabatur, donatus filiae in memoriam tanti praeconii reseruatus est; locus dicatus suo numini Pietatis sacellum est. 126 Nauis a Phrygia gerula sacrorum, dum sequitur uittas castitatis, contulit Claudiae principatum pudicitiae. At Sulpicia Paterculi filia, M. Fuluii Flacci uxor, censura omnium matronarum e centum probatissimis haud temere detecta est, quae simulacrum Veneris, ut Sibyllini libri monebant, dedicaret.

127 Quod attinet ad titulum felicitatis, necdum repertus est, qui felix censeri iure debuerit; namque Cornelius Sulla dictus potius est quam fuit felix. Solum certe beatum cortina Aglaum iudicauit, qui in angustissimo Arcadiae angulo pauperis soli dominus numquam egressus paterni cespitis terminos inuenitur.

II.1 De homine satis dictum habeo. Nunc, ut ad destinatum reuertamur, ad locorum commemorationem stilus dirigendus est atque adeo principaliter in Italiam, cuius decus iam in urbe contigimus. 2 Sed Italia tanta cura ab omnibus dicta, praecipue M. Catone, ut iam inueniri non sit, quod non ueterum auctorum praesumpserit diligentia, largiter in laudem excellentis terrae materia suppetente, dum scriptores praestantissimi reputant locorum salubritatem, caeli temperiem, ubertatem soli, aprica collium, opaca nemorum, innoxios saltus, uitium olearumque prouentus, nobilia pecuaria, tot amnes, lacus tantos, bifera uiolaria; 3 inter haec Vesubium flagrantis animae spiritu uaporatum, tepentes fontibus Baias, colonias tam frequentes, tam assiduam nouarum urbium gratiam, tam clarum decus ueterum oppidorum, quae primum Aborigines Aurunci Pelasgi Arcades Siculi, totius postremo Graeciae aduenae et in summa uictores Romani condiderunt; ad haec laterum portuosa, orasque patentibus gremiis commercio orbis adcommodatas.

4 Verum ne prorsus intacta uideatur, in ea quae minus trita sunt animum intendere haud absurdum uidetur et parcius depasta leuibus uestigiis inuiare. 5 Nam quis ignorat uel dicta uel condita a Iano Ianiculum, a Saturno Latium atque Saturniam, a Danae Ardeam, a comitibus Herculis Polyclen, ab ipso in Campania Pompeios, qua uictor ex Hispania pompam boum duxerat? 6 In Liguria quoque lapidarios campos, quod ibi eo dimicante creduntur pluuisse saxa; regionem Ionicam ab Ione Aulochi filia, quam procaciter insidentem uias Hercules ut ferunt interemit; Archippen a Marsya rege Lydorum, quod hiatu terrae haustum dissolutum est in lacum Fucinum; 7 ab Iasone templum Iunonis Argiuae; a Pelopidis Pisas; a Cleolao Minois filio Daunios; Iapygas ab Iapyge Daedali filio; Tyrrhenos a Tyrrheno Lydiae rege; Coram a Dardano; Agyllam a Pelasgis, qui primi in Latium litteras intulerunt; ab Haleso Argiuo Faliscam; a Falerio Argiuo Falerios; Fescenninum quoque ab Argiuis; portum Parthenium a Phocaensibus; Tibur, sicut Cato facit testimonium, a Catillo Arcade praefecto classis Euandri; sicut Sextius, ab Argiua iuuentute. 8 Catillus enim Amphiarai filius, post prodigialem patris apud Thebas interitum, Oeclei aui iussu cum omni fetu uer sacrum missus tres liberos in Italia procreauit, Tiburtum Coram Catillum, qui depulsis ex oppido Siciliae ueteribus Sicanis a nomine Tiburti fratris natu maximi urbem uocauerunt. 9 Mox in Bruttiis ab Vlixe. extructum templum Mineruae. Insula *Ligea appellata ab *eiecto ibi corpore Sirenis ita nominatae; Parthenope a Parthenopae Sirenis sepulcro, quam Augustus postea Neapolim esse maluit; Praeneste, ut Zenodotus, a Praeneste Vlixis nepote Latini filio; ut Praenestini sonant libri, a Caeculo, quem iuxta ignes fortuitos inuenerunt, ut fama est, Digoidiorum sorores. 10 Notum est a Philoctete Petiliam constitutam, Arpos et Beneuentum a Diomede, Patauium ab Antenore, Metapontum a Pyliis, Scylaceum ab Atheniensibus, Sybarim a Troezeniis et a Sagari Aiacis Locrii filio, Sallentinos a Lyctiis, Anconam a Siculis, Gabios a Galatio et Bio Siculis fratribus, ab Heraclidis Tarentum, insulam Tempsam ab Ionibus, Paestum a Dorensibus, a Myscello Achaeo Crotonam, Regium ab Chalcidensibus, Cauloniam et Terinam a Crotoniensibus, a Nariciis Locros, Heretum a Graecis in honorem Herae (sic enim Iunonem Graeci uocant), Ariciam ab Archilocho Siculo, unde et nomen, ut Heminae placet, tractum. 11 Hoc in loco Orestes oraculo monitus simulacrum Scythicae Dianae, quod de Taurica extulerat, prius quam Argos peteret consecrauit. A Zanclensibus Metaurum locatum, a Locrensibus Metapontum quod nunc Vibo dicitur, Bocchus absoluit. Gallorum ueterum propaginem Vmbros esse M. Antonius refert; hos eosdem, quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerint, Vmbrios Graece nominatos. 12 Liciniano placet a Messapo Graeco Messapiae datam originem, uersam postmodum in nomen Calabriae, quam in exordio Oenotri frater Peucetius Peucetiam nominauerat. 13 A gubernatore Aeneae appellatum Palinurum, a tubicine Misenum, a consobrina *Leucosiam insulam inter omnes perspicue conuenit; a nutrice Caietam, ab uxore Lauinium, quod post Troiae excidium, sicuti Cosconius perhibet, quarto anno extructum est.

14 Nec omissum sit Aenean aestate ab Ilio capto secunda Italicis litoribus adpulsum, ut Hemina tradit, sociis non amplius sescentis, in agro Laurenti posuisse castra; ubi dum simulacrum, quod secum ex Sicilia aduexerat, dedicat Veneri matri quae Frutis dicitur, a Diomede Palladium suscepit, tribusque mox annis cum Latino regnat socia potestate, quingentis iugeribus ab eo acceptis; 15 quo defuncto summam biennio adeptus apud Numicium parere desiit anno septimo. Patris Indigetis ei nomen datum. 16 Deinde constituta ab Ascanio longa Alba, Fidenae, Aricia; Nola a Tyriis, ab Euboensibus Cumae. Ibidem Sibyllae sacellum est, sed eius quae rebus Romanis quinquagesima olympiade interfuit cuiusque librum ad Cornelium usque Sullam pontifices nostri consulebant; 17 tunc enim una cum Capitolio igni absumptus est; nam priores duo, Tarquinio Superbo parcius pretium offerente quam postulabatur, ipsa exusserat. Huius sepulcrum in Sicilia adhuc manet. 18 Delphicam autem Sibyllam ante Troiana bella uaticinatam Bocchus autumat, cuius plurimos uersus operi suo Homerum inseruisse manifestat. Hanc Herophilen Erythraea annis aliquot intercedentibus insecuta est Sibyllaque appellata est de scientiae parilitate, quae inter alia magnifica Lesbios amissuros imperium maris multo ante praemonuit quam id accideret. Ita Cumanam tertio fuisse post has loco ipsa aeui series probat.

19 Ergo Italia, in qua Latium antiquum antea a Tiberis ostiis ad usque Lirim amnem pertinebat, uniuersa consurgit a iugis Alpium, porrecta ad Reginum uerticem et litora Bruttiorum, quo in maria meridiem uersus protenditur. 20 Inde procedens paulatim se Appennini montis dorso attollit, extenta inter Tuscum et Adriaticum, id est inter supernum mare et inferum, similis querneo folio, scilicet proceritate amplior quam latitudine. 21 Vbi longius abiit, in cornua duo scinditur, quorum alterum Ionium spectat aequor, alterum Siculum; inter quas prominentias non uno margine accessum insinuati freti recipit, sed linguis proiectis saepius ac procurrentibus distinctum promunturiis pelagus accipit, 22 ibi, ut obuia sparsim notemus, arces Tarentinae, Scylacea regio cum Scyllaeo oppido et Crateide flumine Scyllae matre, ut uetustas fabulata est, Regini saltus, Paestanae ualles, Sirenum saxa, amoenissimus Campaniae tractus, Phlegraei campi, Circae domus Tarracina insula ante circumflua inmenso mari, nunc aeuo nectente addita continenti diuersamque fortunam a Reginis experta, quos fretum medium a Siculis ui abscidit, Formiae etiam Laestrygonibus habitatae, multa praeterea pollentissimis ingeniis edissertata, quae praeterire quam inferius exequi tutius duximus.

23 Verum Italiae longitudo, quae ab Augusta Praetoria per urbem Capuamque porrigitur usque ad oppidum Regium, decies centena et uiginti milia passuum colligit, latitudo ubi plurimum quadringenta decem, ubi minimum centum triginta sex; artissima est ad portum quem Hannibalis castra dicunt, neque enim excedit quadraginta milia; umbilicum, ut Varro tradit, in agro Reatino habet. At in solidum spatium circuitus uniuersi uicies *centena quadraginta nouem sunt. 24 In quo ambitu aduersa Locrensium fronte ortus a Gadibus finitur Europae sinus primus; nam secundus a Lacinio auspicatus in Acroceraunio metas habet.

25 Ad haec Italia Pado clara est, quem mons Vesulus superantissimus inter iuga Alpium gremio suo fundit, uisendo fonte in Ligurum finibus, unde se primum Padus proruit summersusque cuniculo rursus in agro Vibonensi extollitur, nulli amnium inferior claritate, a Graecis dictus Eridanus. Intumescit ex ortu canis tabefactis niuibus et liquentibus brumae pruinis auctusque aquarum accessione triginta flumina in Adriaticum defert mare.

26 Memorabilibus inclutum et insigniter per omnium uulgatum ora, quod perpaucae familiae sunt in agro Faliscorum quos Hirpos uocant. Hi sacrificium annuum ad Soractis montem Apollini faciunt; ad operantes gesticulationibus religiosis impune exultant ardentibus lignorum struibus, in honorem diuinae rei flammis parentibus. Cuius deuotionis mysterium munificentia senatus honorata Hirpis perpetuo consulto omnium munerum uacationem dedit.

27 Gentem Marsorum serpentibus inlaesam esse nihil mirum; a Circae filio genus ducunt et de auita potentia deberi sibi sciunt seruitium uenenorum; ideo uenena contemnunt. 28 C. Coelius Aeetae tres filias dicit Angitiam Medeam Circen; Circen Circeios insedisse montes, carminum maleficiis uarias imaginum facies mentientem; 29 Angitiam uicina Fucino occupauisse ibique salubri scientia aduersus morbos resistentem, cum dedisset homines uiuere, deam habitam; 30 Medeam ab Iasone Buthroti sepultam filiumque eius Marsis imperasse.

31 Sed quamuis Italia habeat hoc praesidium familiare, a serpentibus non penitus libera est. 32 Denique Amunclas, quas Amyclas ante Graeci condiderant, serpentes fugauere. Illic frequens uipera insanabili morsu; breuior haec ceteris quas in aliis aduertimus orbis partibus ac propterea, dum despectui est, facilius nocet. 33 Calabria chersydris frequentissima et boas gignit, quem anguem ad inmensam molem ferunt conualescere. Captat primo greges bubulos et quae plurimo lacte rigua bos est, eius se uberibus innectit, suctuque continuo saginata longo in saeculo ita fellebri satietate ultimo extuberatur, ut obsistere magnitudini eius nulla uis queat, postremo depopulatis animantibus regiones quas obsederit cogit ad uastitatem. 34 Diuo Claudio principe, ubi Vaticanus ager est, in aluo occisae boae spectatus est solidus infans.

35 Italia lupos habet quod cum ceteris simile non sit, homo quem prius uiderit conticescit, et anticipatus obtutu nocentis, licet clamandi uotum habeat, non habet uocis ministerium. 36 Sciens de lupis praetereo multa: spectatissimum illud est. Caudae animalis huius uillus amatorius inest perexiguus, quem spontiuo damno abicit, cum capi metuit; nec habet potentiam, nisi uiuenti detrahatur. Coeunt lupi toto anno non amplius dies duodecim. Vescuntur in fame terram. 37 At hi quos ceruarios dicimus, quamuis post longa ieiunia repertas aegre carnes mandere coeperint, ubi quid casu respiciant obliuiscuntur, et inmemores praesentis copiae eunt quaesitum quam reliquerint satietatem.

38 In hoc animalium genere numerantur et lynces, quarum urinas coire in duritiem pretiosi calculi fatentur qui naturas lapidum exquisitius sunt persecuti. Istud etiam ipsas lynces persentiscere hoc documento probatur, quod egestum liquorem ilico harenarum tumulis quantum ualent contegunt, inuidia scilicet ne talis egeries transeat in nostrum usum. 39 Vt Theophrastus perhibet. lapidi isti ad sucinum color est, pariter spiritu adtrahit propinquantia, dolores renum placat, medetur regio morbo, lyncurium Graece dicitur.

40 Cicadae apud Reginos mutae, nec usquam *alibi; quod silentium miraculo est, nec inmerito, cum uicinae quae sunt Locrensium ultra ceteras sonent. Causas Granius tradit, cum obmurmurarent illic Herculi quiescenti, deum iussisse ne streperent; itaque ex eo coeptum silentium permanere.

41 Ligusticum mare frutices procreat, qui quantisper fuerint in aquarum profundis, fluxi sunt tactu prope carnulento; deinde ubi in supera tolluntur natalibus derogati saxis lapides fiunt; nec solum qualitas illis sed et color uertitur; nam puniceo protinus erubescunt. Ramuli sunt, quales arboris uisimus, ad semipedem frequentius longi; rarum est pedaneos deprehendi. Excluduntur ex illis multa gestamina. 42 Habet enim, ut Zoroastres ait, materia haec quandam potestatem, ac propterea quidquid inde sit, ducitur inter salutaria. 43 Curallium alias dicunt: nam Metrodorus gorgiam nominat. Idem quod resistat typhonibus et fulminibus adfirmat. Eruitur gemma in parte Lucaniae facie adeo iucunda, ut languentes intrinsecus stellas et sub nubilo renidentes perfundat color croceus. Ea quoniam in litore Syrtium inuenta primum est, Syrtitis uocatur. 44 Est et Veientana a loco dicta, cui nigricolor facies propria, quam ad gratiam uarietatis limites albi intersecant notis candicantibus.

45 Insula quae Apuliae oram uidet tumulo ac delubro Diomedis insignis est et Diomedeas aues sola nutrit; nam hoc genus alitis praeterquam ibi nusquam gentium est, idque solum poterat memorabile iudicari, nisi accederent non omittenda. Forma illis paene quae fulicis, color candidus, ignei oculi, ora dentata; 46 congreges uolitant nec sine ratione pergendi; duces duo sunt, qui regunt cursum: alter agmen anteit alter insequitur; ille ut ductu certum iter dirigat, hic ut instantia urgeat tarditatem. Haec in meantibus disciplina est. 47 Cum fetificum adest tempus, rostro scrobes excauant, deinde surculis inuersum superpositis imitantur texta cratium; sic contegunt subtercauata et ne operimenta *si desint, forte lignorum cassa uenti auferant, hanc struicem premunt terra quam egesserant cum puteos excitarent. 48 Sic nidos moliuntur bifori accessu, nec fortuitu, adeo ut ad plagas caeli metentur exitus uel ingressus; aditus qui dimittit, ad pastus in ortum destinatur, qui excipit reuertentes uersus occasui est, ut lux et morantes excitet et receptui non denegetur. Leuaturae aluum aduersis flatibus subuolant, quibus proluuies longius auferatur. Iudicant inter aduenas: 49 qui Graecus est propius accedunt et quantum intellegi datur ut ciuem blandius adulantur, si quis erit gentis alterius, inuolant et inpugnant. Aedem sacram omni die celebrant studio eiusmodi: aquis imbuunt plumas alisque inpendio madefactis confluunt rorulentae; ita aedem excusso umore purificant; tunc pinnulis superplaudunt, inde disceditur quasi peracta religione. 50 Ob hoc ferunt Diomedis socios aues factos. Sane ante aduentum Aetoli ducis nomen Diomedeae non habebant, inde sic dictae.

51 Italicus excursus per Liburnos, quae gens Asiatica est, procedit in Dalmatiae pedem, Dalmatia in limitem Illyricum, in quo sinu Dardani sedes habent, homines ex Troiana prosapia in mores barbaros efferati. 52 At ex altera parte per Ligurum oram in Narbonensem prouinciam pergit, in qua Phocaenses quondam fugati Persarum aduentu Massiliam urbem olympiade quadragesima quinta condiderunt. 53 Et C. Marius bello Cimbrico factis manu fossis inuitauit mare, perniciosamque feruentis Rodani nauigationem temperauit; qui amnis praecipitatus Alpibus primo per Heluetios ruit, occursantium aquarum agmina secum trahens, auctuque magno ipso quod inuadit freto turbulentior, nisi quod fretum uentis excitatur, Rodanus saeuit et cum serenum est, atque ideo inter tres Europae maximos fluuios et hunc computant. 54 Aquae quoque Sextiae illic obclaruerunt, quondam hiberna consulis, postea excultae moenibus; quarum calor olim acrior exhalatus per tempora euaporauit nec iam par est famae prioris.

Si Graecias cogitemus, praestat respicere litus Tarentinum; unde a promunturio, quod Acran Iapygiam uocant, Achaiam destinantibus citissima nauigatio est.

III.1 Flectendus hinc stilus est: terrarum uocant aliae, et longum est, ut moratim insularum omnium oras legamus, quascumque promunturia Italica prospectant; quamuis sparsae recessibus amoenissimis et quodam naturae quasi spectaculo expositae non erant omittendae; 2 sed quantum residendum est, si dilatis quae praecipua sunt per quandam desidiam, aut Pandateriam aut Prochytam dicamus, aut ferri Iluam feracem, aut Caprariam quam Graeci Aegilon dicunt, aut Planasiam de facie supinati sic uocatam, uel Columbariam auium hoc nominis matrem, uel Ithacesiam Vlixis speculam, uel Aenariam, Inarimen Homero nominatam, aliasque laetas non secus. Inter quas Corsicam plurimi in dicendo latius circumuecti plenissima narrandi absoluerunt diligentia, nihilque omissum quod retractanti non sit superuacuum: 3 ut exordium incolis Ligures dederint, ut oppida extructa sint, ut colonias ibi deduxerint Marius et Sulla, ut ipsam Ligustici sinus aequor adluat. Sed haec facessant.

4 Verum ager Corsicanus, quod in eo agro unicum est, solus edit quem catochiten uocant lapidem fatu dignissimum. Maior est ceteris qui ad ornatum destinantur nec tam gemma quam cautes. Idem inpositas manus detinet, ita se iunctis corporibus adnectens ut cum ipso haereant quibus tangitur; *sic ei inest uelut de glutino lentiore nescio quid par atque gummi. 5 Accipimus Democritum Abderiten ostentatione scrupuli huius frequenter usum ad probandam occultam naturae potentiam in certaminibus quae contra magos habuit.

IV.1 Sardinia quoque, quam apud Timaeum Sandaliotin legimus, Ichnusam apud Crispum, in quo mari sita sit, quos incolarum auctores habeat, satis celebre est. Nihil ergo attinet dicere [ut] Sardus Hercule, Norax Mercurio procreati cum alter a Libya, alter ab usque Tartesso Hispaniae in hosce fines permeauissent, a Sardo terrae, a Norace Norae oppido nomen datum, 2 mox Aristaeum regnando his proximum in urbe Caralis, quam condiderat ipse coniuncto populo utriusque sanguinis, seiuges usque ad se gentes ad unum morem coniugasse, imperium ex insolentia nihil aspernatas.

Sed ut haec et Iolaum, qui ad id locorum agros ibi insedit, praeterea et Ilienses et Locrenses transeamus, Sardinia est quidem absque serpentibus. 3 Sed quod aliis locis serpens, hoc solifuga Sardis agris, animal *perexiguum aranei forma, solifuga dicta quod diem fugiat. In metallis argentariis plurima est, nam solum illud argenti diues est; occultim reptat et per inprudentiam supersedentibus pestem facit. 4 Huic incommodo accedit et herba Sardonia, quae in defluuiis fontaneis prouenit iusto largius. Ea si edulio fuerit nescientibus, neruos contrahit, diducit rictu ora, ut qui mortem oppetunt intereant facie ridentium.

5 Contra quidquid aquarum est uarie commodis seruit. Stagna pisculentissima. Hibernae pluuiae in aestiuam penuriam reseruantur, nam homo Sardus opem plurimam de imbrido caelo habet: hoc collectaneum depascitur, ut sufficiat usui ubi defecerint scaturrigines. 6 Fontes calidi et salubres aliquot locis efferuescunt, qui medelas afferunt aut solidant ossa fracta aut abolent a solifugis insertum uenenum aut etiam ocularias dissipant aegritudines. 7 Sed qui oculis medentur, et coarguendis ualent furibus; nam quisquis sacramento raptum negat, lumina aquis adtrectat; ubi periurium non est, cernit clarius, si perfidia abnuit, detegitur facinus caecitate, et captus oculis admissum fatetur.

V.1 Si respiciamus ad ordinem temporum uel locorum, post Sardiniam res uocant Siculae. Primo quod utraque insula in Romanum arbitratum redacta iisdem temporibus facta prouincia est, cum eodem anno Sardiniam M. Valerius, alteram C. Flaminius praetor sortiti sint. Adde quod freto Siculo excipitur nomen Sardi maris.

2 Ergo Sicilia, quod cum primis adsignandum est, diffusis prominentibus triquetra specie figuratur. Pachynus aspectus in Peloponnesum et meridianam plagam dirigit, Pelorias aduersa uespero Italiam uidet, Lilybaeum in Africam extenditur. Inter quae Pelorias praestat laudata unico soli temperamento, quod neque umido in lutum madefiat neque fatiscat in puluerem siccitate. 3 Ea ubi introrsum recedit et in latitudinem panditur, tres lacus optinet, quorum unus quod piscium copiosus est, non equidem ad miraculum duxerim. Sed quod ei proximans condensus arbustis inter uirgultorum opaca feras nutriat et admissis uenantibus per terrenos tramites, quibus pedestres accessus excipit, duplicem piscandi uenandique praebeat uoluptatem, numeratur inter eximia. 4 Tertium ara sacrum adprobat, quae in medio sita breuia diuidit a profundis. Qua ad eam pergitur, aqua crurum tenus peruenit; quod ultra est, nec explorari licet nec attingi et si fiat, qui id sit ausus malo plectitur quantamque sui partem ingurgitauerit, tantam perditum it. Ferunt quendam in haec alta quam longissimam poterat iecisse lineam, eam ut recuperaret dum merso brachio nisum adiuuat, cadauer manum factam.

5 Peloritana ora habitatur colonia Tauromenia, quam prisci Naxum uocabant, oppido Messana Italiae Regio opposita. Quod Regium a dehiscendi argumento Rhegion Graeci dictitabant. 6 Pachyno multa thynnorum inest copia ac propterea semper captura larga. 7 Lilybitano Lilybaeum oppidum decus est Sibyllae sepulcro. Sicaniae diu ante Troiana bella Sicanus rex nomen dedit, aduectus cum amplissima Hiberorum manu, post Siculus Neptuni filius. 8 In hanc plurimi Corinthiorum Argiuorum Iliensium Doriensium Cretensium confluxerunt, inter quos et Daedalus fabricae artis magister. Principem urbium Syracusas habet, in qua etiam cum hiberno conduntur serena, nullo non die sol est. Adde quod Arethusa fons in hac urbe est.

9 Eminet montibus Aetna et Eryce. Vulcano Aetna sacer est, Eryx Veneri. In Aetnae uertice hiatus duo sunt, crateres nominati, per quos eructatus erumpit uapor, praemisso prius fremitu, qui per aestuantes cauernarum latebras longo mugitu intra terrae uiscera diuoluitur, nec ante se flammarum globi attollunt quam interni strepitus antecedant. 10 [Mirum hoc est: nec illud minus quod in illa feruentis naturae peruicacia mixtas ignibus niues praefert, et licet uastis exundet incendiis, apicis canitie perpetua brumalem detinet faciem. 11 Ita inuicta in utroque uiolentia nec calor frigore mitigatur nec frigus calore dissoluitur.] 12 Laudant alios montes duos Nebroden et Neptunium. E Neptunio specula est in pelagus Tuscum et Adriaticum. Nebroden dammae et hinnulei gregatim peruagantur: inde Nebrodes.

13 Quidquid Sicilia gignit siue soli siue hominis ingenio, proximum est his quae optima iudicantur, nisi quod fetu terrae Centuripino croco uincitur. Hic primum inuenta comoedia; hic et cauillatio mimica in scaena stetit; hinc domo Archimedes qui iuxta siderum disciplinam machinarius commentor fuit; 14 hinc Lais illa quae eligere patriam maluit quam fateri. Gentem Cyclopum testantur uasti specus; Laestrygonum sedes adhuc sic uocantur. Ceres inde magistra sationis fructuariae. Hic ibidem campus Hennensis in floribus semper et omni uernus die; 15 quem propter est demersum foramen, qua Ditem patrem ad raptus Liberae exeuntem fama est lucem hausum. Inter Catinam et Syracusas certamen est de inlustrium fratrum memoria, quorum nomina sibi diuersae partes adoptant: si Catinenses audiamus, Anapius fuit et Amphinomus; si quod malunt Syracusae, Emantiam putabimus et Critonem; Catinensis tamen regio causam dedit facto. In quam se cum Aetnae incendia protulissent, iuuenes duo sublatos parentes euexerunt inter flammas inlaesi ignibus. Horum memoriam ita posteritas munerata est, ut sepulcri locus nominaretur campus piorum.

16 De Arethusa et Alpheo uerum est hactenus, quod conueniunt fons et amnis. Fluminum miracula abunde uaria sunt. Dianam qui ad Camerinam fluit si habitus inpudice hauserit, non coibunt in corpus unum latex uineus et latex aquae. 17 Apud Segestanos Helbesus in medio flumine subita exaestuatione feruet. Acidem, quamuis dimissum Aetna nullus frigore anteuertit. Himeraeum caelestes mutant plagae; amarus denique est, dum in aquilonem fluit, dulcis ubi ad meridiem flectitur.

18 Quanta in aquis, tanta nouitas in salinis. Salem Agrigentinum si igni iunxeris, dissoluitur ustione; cui si liquor aquae proximauerit, crepitat ueluti torreatur. Purpureum Aetna mittit, in Pachyno translucidus inuenitur. 19 Cetera salinarum metalla, quae sunt aut Agrigento aut Centuripis proximantia, funguntur cautium ministerio; nam illinc excuduntur signa ad facies hominum uel deorum. Thermitanis locis insula est harundinum ferax: hae accommodatissimae sunt in omnem sonum tibiarum, seu praecentorias facias, quarum locus est ad puluinaria praecinendi, siue uascas quae foraminum numeris praecentorias antecedunt, seu puellatorias quibus a sono clariore uocamen datur, siue gingrinas quae breuiores licet subtilioribus tamen modis insonant, aut miluinas quae in accentus exeunt acutissimos, aut Lydias quas et turarias dicunt, uel Corinthias uel Aegyptias aliasue a musicis per diuersas officiorum et nominum species separatas.

20 In Halesina regione fons alias quietus et tranquillus cum siletur, si insonent tibiae, exultabundus ad cantus eleuatur, et quasi miretur uocis dulcedinem, ultra margines intumescit. 21 Gelonium stagnum taetro odore abigit proximantes. Ibi et fontes duo, alter de quo si sterilis sumpserit fecundatur, alter quem si fecunda hauserit uertitur in sterilitatem. 22 Stagnum Petrensium serpentibus noxium est, homini salutare. In lacu Agrigentino oleum supernatat; hoc pingue haeret harundinum comis de assiduo uolutabro, e quarum capillamentis legitur unguentum medicum contra armentarios morbos.

23 Nec longe inde collis Vulcanius, in quo qui diuinae rei operantur ligna uitea super aras struunt nec ignis adponitur in hanc congeriem; cum prosicias intulerint, si adest deus, si sacrum probetur, sarmenta licet uiridia sponte concipiunt et nullo inflagrante halitu ab ipso numine fit accendium. 24 Ibi epulantes adludit flamma, quae flexuosis excessibus uagabunda quem contigerit non adurit nec aliud est quam imago nuntia perfecti rite uoti. Idem ager Agrigentinus eructat limosas scaturrigines et ut uenae fontium sufficiunt riuis subministrandis, ita in hac Siciliae parte solo numquam deficiente aeterna reiectatione terram terra euomit.

25 Achaten lapidem Sicilia primum dedit in Achatae fluminis ripis repertum, non uilem, cum ibi tantum inueniretur, quippe interscribentes eum uenae naturalibus sic notant formis, ut cum optimus est uarias praeferat rerum imagines. Vnde anulus Pyrrhi regis, qui aduersus Romanos bella gessit, non ignobilis famae fuit, cuius gemma achates erat, in quo nouem Musae cum insignibus suis singulae et Apollo tenens citharam uidebantur, non inpressis figuris sed ingenitis. Nunc diuersis locis paret. 26 Dat Creta quem curalliachaten uocant curallio similem, sed inlitum guttis auro micantibus et scorpionum ictibus resistentem. Dat India reddentem nunc nemorum nunc animalium facies, quem uidisse oculis fauet quique intra os receptus sedat sitim. 27 Sunt et qui usti redolent myrrhae odorem: haemachates sanguineis maculis inrubescit; sed qui maxime probantur uitream habent perspicuitatem, ut Cyprius: nam qui sunt facie cerea abundantes triuialiter negleguntur. Omnis ambitus huius insulae clauditur stadiorum tribus milibus.

VI.1 In freto Siculo Hephaestiae insulae uiginti quinque milibus passuum ab Italia absunt. Itali Vulcanias uocant, nam et ipsa natura soli ignea: per occulta commercia aut mutuantur Aetnae incendia aut subministrant. Hic dicta sedes deo ignium. Numero septem sunt. 2 Liparae nomen rex dedit Liparus, qui eam ante Aeolum rexit. Alteram Hieran uocauerunt; ea praecipue Vulcano sacrata est et plurimum colle eminentissimo nocte ardet. 3 Strongyle tertia, Aeoli domus, uergitur ad exortus solis minime angulosa, quae flammis liquidioribus differt a ceteris. Haec causa efficit, quod ex eius fumo potissimum incolae persentiscunt quinam flatus in triduo pertendant; quo factum, ut Aeolus rex uentorum crederetur. Ceteras Didymen Eriphusam Phoenicusam Euonymon quoniam similes sunt dictas habemus.

VII.1 Tertius Europae sinus incipit a Cerauniis montibus, desinit in Hellespontum. In eo apud Molossos, ubi Dodonaei Iouis templum, Talarus mons est, circa radices nobilis centum fontibus, ut Theopompo placet. 2 In Epiro fons est sacer, frigidus ultra omnes aquas et spectatae diuersitatis, nam ardentem si in eo demergas facem, extinguit; si procul ac sine igne ammoueas, suopte ingenio inflammat. 3 Dodone Tmaro celsa est. Delphi Cephiso flumine, Castalio fonte, Parnasi iugis celebres. Acarnania Aracyntho eminet. Hanc ab Aetolia Pindus diuidit, qui Acheloum parit cum primis Graeciae amnibus praeditum ueteri claritate; nec iniuria, cum inter calculos quibus ripae eius micant inueniatur galactites, 4 qui scrupulus ipse ater si teratur, reddit sucum album ad lactis saporem. Feminis nutrientibus inligatus fecundat ubera, subnexus paruulis largiusculos haustus facit saliuarum. Intra os receptus liquescit: cum soluitur, tamen memoriae bonum perimit. Quem post Nilum Achelous dat nec alter alius.

5 Propter oppidum Patras Scioessa locus nouem collium opacitate umbrosus et radiis solis ferme inuius nec aliam ob causam memorabilis. 6 In Laconia spiraculum est Taenaron; est et Taenaron promunturium aduersum Africae. In quo fanum Methymnaei Arionis, quem delphine eo aduectum imago testis est aerea ad effigiem casus et ueri operis expressa; praeterea tempus signatum: olympiade enim undetricesima, qua in certamine Siculo idem Arion uictor scribitur, id ipsum gestum probatur. 7 Est et oppidum Taenaron nobili uetustate; praeterea aliquot urbes, inter quas Leuctrae non obscurae iam pridem Lacedaemoniorum foedo exitu; 8 Amyclae silentio suo quondam pessum datae; Sparta insignis cum Pollucis et Castoris templo tum etiam Othryadis inlustris uiri titulis; Therapne unde primum cultus Dianae; Pitane quam Arcesilaus stoicus inde ortus prudentiae suae merito in lucem extulit; Anthia et Cardamyle. 9 Vbi quondam fuere Thyrae, nunc locus dicitur, in quo anno septimo decimo regni Romuli inter Laconas et Argiuos memorabile fuit bellum. Nam Taygeta mons et flumen Eurotas notiora sunt quam ut stilo egeant.

10 Inachus Achaiae amnis Argolicum secat tractum, quem rex Inachus a se nominauit, qui exordium Argiuae nobilitati primus dedit. Epidauro decus est Aesculapii sacellum, cui incubantes aegritudinum remedia capessunt de monitis somniorum. 11 Pallanteum Arcadiae quod Palatio nostro per Euandrum Arcada appellationem dederit, sat est admonere. In qua montes Cyllene et Lycaeus, Maenalus etiam diis alumnis inclaruerunt; inter quos nec Erymanthus in obscuro est. Inter flumina Erymanthus Erymantho monte demissus et Ladon ille Herculis *pugna, hic *Pane clara sunt.

12 Varro perhibet fontem in Arcadia esse cuius interimat haustus. In eadem parte de auibus hoc solum est non indignum relatu, quod cum aliis locis merula furua sit, circa Cyllenen candidissima est. 13 Nec lapidem spreuerimus quem Arcadia mittit: asbesto nomen est, ferri colore, qui accensus semel extingui nequitur.

14 In Megarensium sinum Isthmos exit, ludis quinquennalibus et delubro Neptuni inclitus; quos ludos eapropter institutos ferunt, quod sinibus quinque Peloponnesi orae alluuntur, a septentrione Ionio, ab occidente Siculo, a brumali *oriente Aegaeo, a solstitiali oriente Myrtoo, a meridie Cretico. Hoc spectaculum per Cypselum tyrannum intermissum Corinthii olympiade quadragesima nona sollemnitati pristinae reddiderunt. 15 Ceterum Peloponneson a Pelope regnatam nomen indicio est. Ea ut platani folium recessibus et prominentiis figurata diuortium facit inter Ionium et Aegaeum mare, quattuor non amplius milibus dispescens utrumque litus excursu tenui, quem Isthmon dicunt ob angustias.

16 Hinc Hellas incipit, quam proprie ueram habent Graeciam. Quae nunc Attice, Acte prius dicta; ibi Athenae. Cui urbi saxa Scironia propinqua sunt, porrecta sex milibus passuum, ob honorem ultoris Thesei et memoriam nobilis poenae sic nominata. 17 Ex istis rupibus Ino se cum Palaemone filio in profunda praecipitem iaculata auxit maris numina. 18 Nec Atticos montes partitim tacebimus. Est Icarius, est et *Brilessus, est Lycabettus et Aegialus; sed Hymetto meritissime ac iure tribuitur principatus, quod adprime florulentus eximio mellis sapore et externos omnes et suos uincit. 19 Callirhoen stupent fontem, nec ideo Cruneson fontem alterum nullae rei numerant. Atheniensibus iudicii locus Arios pagos. Marathon campus factus memorabilis opinione proelii cruentissimi. 20 Multae quidem insulae obiacent Atticae continenti, sed suburbanae ferme sunt Salamis Sunium Ceos Coos, quae, ut Varro testis est, suptilioris uestis amicula arte lanificae scientiae prima in ornatum feminarum dedit.

21 Boeotia Thebis enitet. Thebas condidit Amphion, non quod lyra saxa duxerit, neque enim par est ita gestum uideri, sed quod adfatus suauitate homines rupium incolas et incultis moribus rudes ad obsequii ciuilis pellexerit disciplinam. 22 Vrbs ista numinibus apud se ortis gloriatur, ut perhibent qui sacris carminibus Herculem et Liberum celebrant. Apud Thebas Helicon lucus est, Cithaeron saltus, amnis Ismenus, fontes Arethusa Oedipodia Psamathe Dirce, sed ante alios Aganippe et Hippucrene; 23 quos Cadmus litterarum primus repertor quoniam equestri exploratione deprehendisset, dum rimatur quaenam insideret loca, incensa est licentia poetarum, ut utrumque pariter disseminaretur, et quod aperti forent alitis equi ungula, et quod poti inspirationem facerent litterariam. 24 Euboea insula laterum obiectu efficit Aulidis portum, saeculis traditum Graiae coniurationis memoria. 25 Boeoti iidem sunt qui Leleges fuerunt; per quos defluens Cephisos amnis se in maria condit. 26 In hac continentia Opuntius sinus, Larisa oppidum, Delphi, Ramne quoque, in qua Amphiarai fanum et Phidiacae signum Dianae.

27 Varro opinatur duo in Boeotia esse flumina, natura licet separi, miraculo tamen non discrepante: quorum alterum si ouillum pecus debibat, pullum fieri coloris quod induerit, alterius haustu quaecumque uellerum fusca sint in candidum uerti. 28 Addit uideri ibi puteum pestilentem, cuius liquor mors est haurientibus. Perdices sane cum ubique liberae sint ut aues uniuersae, in Boeotia non sunt nec cum uolant sui iuris, sed in ipso aere quas transire non audeant metas habent; inde ultra notatos iam terminos numquam exeunt nec in Atticum solum transmeant. 29 Hoc Boeotiis proprium: nam quae communia sunt omnibus, generatim persequemur. Concinnantur a perdicibus nidi munitione sollerti; spineis enim fruticibus receptus suos uestiunt, ut animalia quae infestant arceantur asperis surculorum. Ouis stragulum puluis est, atque clanculo reuertuntur, ne indicium loci conuersatio frequens faciat. 30 Plerumque feminae transuehunt partus, ut mares fallant, qui eos saepissime adfligunt inpatientius adulantes. Dimicantur circa conubium uictosque credunt feminarum uice uenerem sustinere; ipsas libido sic agitat, ut si uentus a masculis flauerit fiant praegnantes odore. 31 Tunc si quis hominum ubi incubant propinquauit, egressae matres uenientibus sese sponte offerunt et simulata debilitate uel pedum uel alarum, quasi statim capi possint, gressus fingunt tardiores. Hoc mendacio inlicitant obuios et eludunt, quoad prouecti longius a nidis auocentur. 32 Nec in pullis studium segnius ad cauendum: cum uisos se persentiscunt, resupinati glebulas pedibus attollunt, quarum obtentu tam callide proteguntur, ut lateant deprehensi.

VIII.1 Thessalia eadem est et Haemonia, quam Homerus Argos *Pelasgicon nominat, ubi genitus est Hellen, a quo rege Hellenes nominati. Huius a tergo Pieria ad Macedoniam protenditur, quae deuicta sub Macedonum uenit iugum. 2 Multa ibi oppida, multa flumina. De oppidis egregia sunt Phthia, Larisa Thessala et Thebae, de amnibus Peneus, qui praeter Ossam Olympumque decurrens collibus dextra laeuaque molliter curuis nemorosis conuallibus Thessalica facit Tempe, undisque apertior Macedoniam ac Magnesiam interluens in Thermaeum sinum decidit.

3 Thessaliae sunt Pharsalici campi, in quibus ciuilium bellorum detonuerunt procellae. Ac ne in montes notos eamus, Pindum et Othryn agitent qui Lapitharum originem persequentur, Ossam quos Centaurorum stabulis immorari iuuat. 4 Pelium autem nuptiale conuiuium Thetidis atque Pelei in tantum notitiae optulit, ut taceri de eo magis mirum sit. 5 Nam Olympum ab Homero non per audaciam celebratum docent, quae in eo uisitantur. Primum excellenti uertice tantus attollitur, ut summa eius caelum accolae uocent. 6 Ara est in cacumine Ioui dicata, cuius altaribus si qua de extis inferuntur, nec difflantur uentosis spiritibus nec pluuiis diluuntur, sed uoluente anno cuiusmodi relicta fuerint, eiusmodi reperiuntur; et omnibus tempestatibus a corruptelis aurarum uindicatur quidquid ibi semel est deo consecratum.

7 In regione Magnesia Mothona oppidum est, quod cum obsideret Philippus Macedonis Magni pater, damnatus est oculo iactu sagittae, quam iecerat Aster oppidanus inscriptam suo nomine, loco uulneris, nomine quem petebat. Populum istum callere arte sagittaria credere possumus uel de Philocteta, quoniam Meliboea in hoc pede conputatur. Sed ne transeamus praesidium poetarum. Fons Libethrius et ipse Magnesiae est.

IX.1 Qui Edonii olim populi quaeque Mygdonia erat terra aut Pierium solum uel Emathium, nunc omne uniformi uocabulo Macedonica res est, et partitiones quae specialiter antea seiugabantur, Macedonum nomini contributae factae sunt corpus unum.

2 Igitur Macedoniam praecingit Thracius limes; meridiana Thessaliae Epirotae tenent; a uesperali plaga Dardani sunt et Illyrii; qua septemtrione tunditur Paeonia ac Pelagonia protegitur a Triballis. Montanis excessibus aquilonio frigori obiecta. 3 Inter ipsam et Thraciam Strymon amnis facit terminum, qui ab Haemi iugis inrigat. Verum ut sileam aut Rhodopen Mygdonum montem aut Athon classibus Persicis nauigatum continentique abscissum mille quingentorum passuum longitudine, simul de auri uenis et argenti, quae optimae in agris Macedonum et plurimae eruuntur, Orestidem dicam. 4 Populi sunt qui ut Orestae dicerentur inde coeptum. Mycenis profugus matricida cum abscessus longius destinasset, natum sibi in Emathia paruulum de Hermiona, quam in omnes casus sociam adsciuerat, hic mandauerat occulendum. 5 Adoleuit puer in spiritum regii sanguinis, nomen patris sui referens, occupatoque quidquid est quod procedit in Macedonicum sinum et Adriaticum salum, terram cui imperitauerat Orestidem dixit. 6 Admonet Phlegra, ubi antequam oppidum fieret rumor est militiam mundi dimicatam cum gigantibus, ut penitus persequamur quantis probationibus imperii indicia diuinae expeditionis in hoc saeculo perseuerauerint. 7 Illic si quando (ut accidit) nimbis torrentes excitantur et aucta aquarum pondera ruptis obicibus ualentius se in campos ruunt, eluuione ossa etiam nunc ferunt detegi ad instar quae sunt e corporibus humanis sed modo grandiora, quae ob enormem magnitudinem monstrosi exercitus iactant extitisse, idque adiuuatur argumento saxorum inmanium quibus oppugnandum impetitum caelum crediderunt.

8 Pergam ad residua quae in Thessaliam et Athamaniam contendunt. Sunt enim arrectiora quam usquam proceritas montana attolli ualet, nec est in terris omnibus quod merito ad istas eminentias comparetur, quippe quas solas diluuialis inruptio cum uniuersa obduceret umido situ, inaccessas reliquit. 9 Durant uestigia non languidae fidei quibus apparet hos locos superstites undosae tempestati fuisse; nam in latebrosis rupium cauaminibus quae fluctuum confligiis tunc adesa sunt, reduuiae conchyliorum resederunt et alia multa quae adfatim mari incito expuuntur, ita ut, sint licet facie mediterranea, appareant tamen specie litorali.

10 Nunc de incolis reddam. Emathius qui primus in Emathia occepit principatum, seu quia indago originis eius aeuo disperiit seu quia ita res est, genuinus terrae habetur. 11 Post hunc in Macedonis exortum Emathiae nomen perstitit; sed Macedo Deucalionis maternus nepos, qui solus cum domus suae familia morti publicae superfuerat, uertit uocamen Macedoniamque a se dixit. 12 Macedonem Caranus insequitur dux Peloponnesiae multitudinis, qui iuxta responsum dictum deo, ubi caprarium pecus resedisse aduerterat urbem condidit quam dixit Aegas, in qua sepeliri reges mos erat; nec alter excellentium uirorum bustis apud Macedonas priscos dabatur locus.

13 Succedit Carano Perdicca, secunda et uicesima olympiade, primus in Macedonia rex nominatus. Cui Alexander Amyntae filius diues habitus, nec inmerito; ita enim affluenter successus eius proficiebant, ut ante omnes Apollini Delphos, Ioui Elidem statuas aureas dono miserit. 14 Voluptati aurium indulgentissime deditus: sicut plurimos qui fidibus sciebant, dum uiuit, in usum oblectamenti donis tenuit liberalibus, inter quos et Pindarum lyricum. Ab hoc Archelaus regnum excepit, prudens rei bellicae, naualium etiam commentor proeliorum. 15 Hic Archelaus in tantum litterarum mire amator fuit, ut Euripidi tragico consiliorum summam concrederet; cuius suprema non contentus prosequi sumptu funeris, crinem tonsus est et maerorem quem animo conceperat uultu publicauit. 16 Idem Pythias et Olympiacas palmas quadrigis adeptus, Graeco potius animo quam regali gloriam illam prae se tulit.

17 Post Archelaum Macedonica res dissensione iactata in Amyntae regno stetit, cui tres liberi, sed Alexander patri succedit. Quo exempto, Perdiccae primo data copia amplissimae potestatis indupiscundae. Qui obiens hereditarium regnum fratri Philippo reliquit, quem captum oculo dextro apud Mothonam supra diximus; cuius debilitatis omen praecesserat: nam cum nuptias ageret, acciti tibicines carmen cyclopium quasi de colludio concinuisse traduntur. 18 Hic Philippus Magnum procreat, quamlibet Olympias Alexandri mater nobiliorem ei patrem adquirere adfectauerit, cum se coitu draconis consatam adfirmaret. Ita tamen et ipse egit ut deo genitus crederetur. Peragrauit orbem, rectoribus Aristotele et Callisthene usus, 19 subegit Asiam Armeniam Hiberiam Albaniam Cappadociam Syriam Aegyptum; Taurum Caucasumque transgressus est; Bactros domuit; Medis et Persis imperauit; cepit Indiam, emensus omnia quae Liber et Hercules accesserant. 20 Forma supra hominem augustiore, ceruice celsa, laetis oculis [inlustribus], malis ad gratiam rubescentibus, reliquis corporis non sine maiestate quadam decoris. Victor omnium uino et ira uictus: sicut morbo uinolentiae apud Babylonem humiliore quam uixerat fortuna exemptus est. 21 Post quem qui fuerunt magis ad segetem Romanae gloriae quam ad hereditatem tanti nominis ortos inuenimus.

22 Macedonia lapidem gignit quem paeanitem uocant. Hunc eundem et concipere et parere et parturientibus opitulari fama prodiga est. Circa Tiresiae sepulcrum plurimus inuenitur.

X.1 Nunc in Thraciam locus pergere et ad ualidissimas Europae gentes uela obuertere. Quas qui sedulo experiri uelint, non difficulter deprehendent Thracibus barbaris inesse contemptum uitae ex quadam naturali sapientiae disciplina. 2 Concordant omnes ad interitum uoluntarium, dum nonnulli eorum putant obeuntium animas reuerti, alii non extingui, sed beatas magis fieri. Apud plurimos luctuosa sunt puerperia, denique recens natum fletu parens excipit; 3 contrauersum laeta sunt funera, adeo ut exemptos gaudiis prosequantur. Vxorum numero se uiri iactant et honoris loco iudicant multiplex matrimonium. Quae feminae tenaces sunt pudicitiae, insiliunt defunctorum rogos coniugum et, quod maximum insigne ducunt castitatis, praecipites in flammas eunt. 4 Nupturae non parentum arbitrio transeunt ad maritos, sed quae prae aliis specie ualent subhastari uolunt et licentia taxationis admissa non moribus nubunt, sed praemiis; quas formae premit dedecus, dotibus emunt quibus coniungantur. 5 Vterque sexus epulantes focos ambiunt, herbarum quas habent semine ignibus superiacto, cuius nidore perculsi pro laetitia habent imitari ebrietatem sensibus sauciatis.

6 De ritu ista sunt, de locis et populis quae secuntur. Strymonem accolunt dextro latere Denseletae, Bessorum quoque multa nomina ad usque Mestum amnem, qui radices Pangaei circumfluit. 7 Hebrum Odrysarum solum fundit, qui fluuius excurrit inter Priantas Dolongos Thynos Corpilos aliosque barbaros; tangit et Ciconas. Deinde Haemus sex milibus passuum arduus, cuius auersa Moesi Getae Sarmatae Scythae et plurimae insidunt nationes. 8 Ponticum litus Sithonia gens obtinet, quae nato ibi Orpheo uate inter principes iudicatur; quem siue sacrorum siue cantuum secreta in Sperchiuo promunturio agitasse tradunt. Deinde stagnum Bistonium. 9 Nec longe regio Maronia, in qua Tirida oppidum fuit equorum Diomedis stabulum; sed cessit aeuo solumque turris uestigium adhuc durat.

10 Inde non procul urbs Abdera, quam Diomedis soror et condidit et a se sic uocauit, mox Democriti domus physici ac si uerum rimere, ideo nobilior. Hanc Abderam olympiade prima et tricesima senio conlapsam Clazomenii ex Asia ad maiorem faciem restitutam oblitteratis quae praecesserant nomini suo uindicauerunt.

11 Locum Doriscon inlustrem reddidit Xerxis aduentus, quod ibi recoluit militis sui numerum. Polydori tumulum ostendit *Aenus. in parte, quam Aroteres Scythae <tenuerunt>, celebrant quondam urbem Geraniam (Cathizon uocant barbari), unde a gruibus Pygmaeos ferunt pulsos. 12 Manifestum sane est in septemtrionalem plagam hieme grues frequentissimas conuolare. Nec piguerit meminisse quatenus expeditiones suas dirigant. Sub quodam militiae eunt signo, et ne pergentibus ad destinata uis flatuum renitatur, harenas deuorant sublatisque lapillulis ad moderatam grauitatem saburrantur. 13 Tunc contendunt in altissima, ut de excelsiori specula metentur quas petant terras. Fidens meatu praeit cateruas, uolatus desidiam castigat uoce quae cogit agmen, ea ubi obraucata est succedit alia. 14 Pontum transiturae angustias captant, et quidem eas (nam promptum est oculis deprehendere) quae inter Tauricam sunt et Paphlagoniam, id est inter Carambim et Criumetopon. Cum contra medium alueum aduentasse se sciunt, scrupulorum sarcina pedes liberant. 15 Ita nautae prodiderunt conpluti saepe ex illo casu imbre saxatili. Harenas non prius reuomunt quam securae sedis suae fuerint. Concors cura omnium pro fatigatis, adeo ut si qua defecerit congruant uniuersae lassatasque sustollant usque dum uires otio recuperentur. Nec in terra cura segnior. 16 Excubias nocte diuidunt ut exsomnis sit decima quaeque. Vigiles ponduscula digitis amplectuntur, quae si forte exciderint somnum coarguant. Quod cauendum erit clangor indicat. Aetatem in illis prodit color: nigrescunt senectute.

17 Veniamus ad promunturium Ceras Chryseon Byzantio oppido nobile, antea Lygos dictum, quod a Dyrrhachio abest septingentis undecim milibus passuum: tantum enim patet inter Hadriaticum mare et Propontidem. 18 In Ceniensi regione non longe Flauiopolim coloniam Bizye oppidum, quondam area Terei regis, inuisum hirundinibus et deinceps alitibus illis inaccessum, quamquam et Thebas, quod illa moenia saepius capta sint, negentur subire. 19 Nam inter cetera habere illas quiddam praescium inde noscitur, quod lapsura non petunt culmina et aspernantur peritura quoquo modo tecta. Minime certe a diris auibus impetuntur nec umquam praeda sunt ut sacrae. Cibos non sumunt resistentes, sed in aere capiunt escas et hauriunt.

20 Alter isthmos in Thracia est similibus angustiis et pari latitudine arti maris. Huius litora urbes utrimque secus ostentant. Propontidis oram insignit Pactye, Melanes sinum Cardia; quae quod in cordis faciem sita sit, dicta Cardia est. 21 Ille autem magnus Hellespontus stringitur in stadia septem, quibus ab Europa Asiaticam plagam uindicat. Hic quoque urbes duae: Abydos Asiae est, Sestos Europae. 22 Deinde contraria inter se promunturia: Mastusia Chersonesi, ubi finitur Europae sinus tertius, Sigeum Asiae, in quo tumulus est Cynossema dictus Hecubae sepulcrum et turris Protesilai delubro data. 23 Finibus Thraciae a septemtrione Hister obtenditur, ab oriente Pontus ac Propontis, a meridie Aegaeum mare.

XI.1 Inter Tenedum et Chium, qua Aegaeus sinus panditur, ab dextera Antandrum nauigantibus saxum est (hoc enim uerius quam insula meruit cognominari); 2 id quoniam uisentibus procul caprae simile creditur, quam Graeci aega nuncupant, Aegaeus sinus dictus. A Phalario Corcyrae promunturio ad nauis effigiem scopulus eminet, in quem transfiguratam Vlixis nauem crediderunt. Cytherae, quae a Malea abest quinque milibus passuum, Porphyris antea nomen fuit.

3 Pronius est Cretam dicere quam absoluere, in quo mari iaceat. Ita enim circumflui illius nomina Graeci permiscuerunt, ut dum aliis alia inferunt, paene oblimauerint uniuersa. Quanta potest tamen in designando operam locabimus, ne quid haereat sub ancipiti. 4 Inter ortum porrigitur et occasum tractu longissimo, hinc Graecia illinc Cyrenis obiacentibus. A septentrione Aegaeis et suis aestibus uerberatur, id est Creticis; ab austro Libycis undis perfunditur et Aegyptiis, non stipata C urbibus, sicut perhibent qui prodige lingua largiti sunt, sed magnis et ambitiosis oppidis, quorum principatus est penes Gortynam, Cydoneam, Cnoson, Therapnas, Cylisson. 5 Dosiades eam a Crete nympha Hesperidis filia, Anaximander a Crete rege Curetum, Crates Aeriam prius dictam, mox Curetum, nonnulli etiam a temperie caeli Macaronneson appellatam prodiderunt. Prima potuit remis et sagittis, prima litteris iura fixit. Pyrrhicho repertore equestres turmas prima docuit lasciuas uertigines implicare, ex qua disciplina bellicae rei usus datus. 6 Studium. musicum inde coeptum, cum Idaei dactyli modulos crepitu ac tinnitu aeris deprehensos in uersificum ordinem transtulissent. Albet iugis montium Dictynnaei et Cadisti, qui ita excandescunt, ut eminus nauigantes magis putent nubila. 7 Praeter ceteros Ida est qui ante solis ortum solem uidet. Varro in opere quod de litoralibus est etiam suis temporibus adfirmat sepulcrum Iouis ibi uisitatum.

8 Cretes Dianam religiosissime uenerantur, Britomartem gentiliter nominantes, quod sermone nostro sonat uirginem dulcem. Aedem numinis praeterquam nudus uestigia nullus licito ingreditur. Ea aedes ostentat manus Daedali.

9 Gortynam amnis Lenaeus praeterfluit, quo Europam tauri dorso Gortynii ferunt uectitatam. Iidem Gortynii et Adymnum colunt Europae fratrem: ita enim memorant. Videtur hic et occurrit, sed die iam uesperato augustiore se facie uisendum offerens. 10 Cnosii Mineruam ciuem deam numerant, primumque apud se fruges satas audacter cum Atticis contendunt.

11 Ager Creticus siluestrium caprarum copiosus est, ceruo eget. Lupos uulpes aliaque quadrupedum noxia nusquam educat. 12 Serpens nulla, larga uitis, mira soli indulgentia, arborarii prouentus abundantes; nam in huius tantum insulae parte repullulant caesae cupressi. Herba alimos dicitur: ea admorsa diurnam famem prohibet; proinde et haec Cretica est. 13 Phalangium araneae genus est; si nisum quaeras, nulla uis corporis, si potestatem, ictum hominem ueneno interficit. 14 Lapis quoque Idaeus dactylus dicitur insulae isti familiaris, coloris ferrei, humano pollici similis. Auem noctuam Creta non habet et si inuehatur, emoritur.

15 Carystos aquas calentes habet (Ellopias uocant) et carystias aues quae flammas inpune inuolant: carbasa etiam quae inter ignes ualent. Chalcis eadem habita est apud priscos, ut Callidemus auctor est, aere ibi primum reperto. 16 Titanas in ea antiquissime regnasse ostendunt ritus religionum: Briareo enim rem diuinam Carystii faciunt, sicut Aegaeoni Chalcidienses; nam omnis ferme Euboea Titanum fuit regnum.

17 Cycladas autumant inde dictas, quod licet spatiis longioribus a Delo proiectae, in orbem tamen circa Delum sitae sunt, et orbem cyclon Graii loquuntur. Chios Homeri tumulo ceteras antecedit.

18 Meminisse hoc loco par est post primum diluuium Ogygi temporibus notatum, cum nouem et amplius mensibus diem continua nox inumbrasset, Delon ante omnes terras radiis solis inluminatam, sortitamque ex eo nomen, quod prima reddita foret uisibus. Inter Ogygum sane et Deucalionem medium aeuum DC annis datur. 19 Eadem est Ortygia quae clarissima in Cycladum numero multifarie traditur; nunc Asteria a cultu Apollinis, nunc a uenatibus Lagia uel Cynetho, Pyrpile etiam, quoniam et ignitabula ibi et ignis inuenta sunt.

20 In hac primum uisae coturnices aues, quas ortygas Graeci uocant. Has easdem in Latonae tutela aestimant constitutas. Nec semper apparent: adueniendi habent tempora aestate depulsa. Cum maria tranant, impetus differunt et metu spatii longioris uires suas nutriunt tarditate. 21 Vbi terram persentiscunt, coeunt cateruatim, deinde globatae uehementius properant. Quae festinatio plerumque exitium portat nauigantibus: accidit enim noctibus ut uela incidant et praeponderatis sinibus alueos uergant. Austro numquam exeunt, nam metuunt uim flatus tumidioris. Plurimum se aquilonibus credunt, ut corpora pinguiuscula atque eo tarda facilius prouehat siccior et uehementior spiritus. 22 Ortygometra dicitur quae gregem ductitat: eam terrae proximantem accipiter speculatus rapit ac propterea opera est uniuersis, ut sollicitent ducem generis externi, per quam frustrentur prima discrimina. 23 Cibos gratissimos habent semina uenenorum, quam ob causam eas damnauere prudentium mensae. Solum hoc animal praeter hominem morbum patitur comitialem.

24 Euboea tam modico aestu diuidua est a Boeotiae continente, ut dubitandum sit an numerari inter insulas debeat; nam latae quam uocant terrae ponte iungitur et per fabricam breuissimae machinae aditur pede. Cenaeo promunturio uadit in septentrionem, duobus aliis in meridiem extenditur; 25 quorum Geraestos spectat Atticam, Caphereus prominet in Hellespontum. Vbi post Ilii excidium Argiuam classem uel Mineruae ira uel, quod certior prodit memoria, sidus Arcturi grauibus adfecit casibus.

26 Marmore Paros nobilis, Abdelo oppido frequentissima; prius tamen Minoia quam Paros dicta, nam subacta a Minoe, quoad in Creticis mansit legibus, Minoiam loquebantur. 27 Praeter marmor dat et sardam lapidem, qui marmore quidem praestat, inter gemmas uero uilissimus ducitur. 28 Naxon a Delo duodeuiginti milia passuum separant, in qua Strongyle oppidum; sed Naxos Dionysias quam Naxos prius dicta, uel quod hospita Libero patri uel quod fertilitate uitium uincat ceteras. 29 Sunt praeterea Cyclades plurimae, sed in supra dictis praecipuum est quod memoriae debeatur. 30 De Sporadibus est Icaros quae Icario mari nomen dedit. Haec inter Samum et Myconum procurrentibus saxis inhospita ac nullis sinibus portuosa ob inhumana litorum infamis est. Vult ergo Varro Icarum Cretem ibi interisse naufragio et de exitu hominis inpositum nomen loco. 31 Nam in Samo nihil nobilius quam Pythagoras ciuis, qui mox offensus fastu tyrannico relicta domo patria Bruto consule, qui reges urbe exegit, Italiam aduectus est.

32 Melos, quam Callimachus Memallida dixit, omnium insularum rotundissima, est iuxta Aeoliam. Nam Carpathus, a qua Carpathium sinum dicimus. Numquam ita caelum nubilum est ut in sole Rhodos non sit. Lemnii Vulcanum colunt, ideo in Lemno metropolis Hephaestia. 33 Praeterea oppidum Myrina, in cuius forum mons Athos in Macedonia umbram iacit. Quod non frustra inter miracula notauerunt, cum Athos a Lemno VI et LXXX milibus passuum separetur. Est sane Athos sublimis adeo, ut altior aestimetur quam unde imbres cadunt. Quae opinio in eo fidem concipit, quod in aris quas cacumine sustinet numquam cineres eluuntur nec quicquam ex aggeribus suis perdunt, sed quo relicti cumulo permanent. 34 In summo eo oppidum Acroton fuit, in quo dimidio longior quam in aliis terris incolentium aetas prorogabatur; ideo inde homines macrobios Graeci, nostri appellauere longaeuos.

XII.1 Quartus Europae sinus Hellesponto incipit, Maeotis ostio terminatur. Atque omnis haec latitudo, quae Europam Asiamque diuidit, in septem stadiorum angustias stringitur. 2 Hic est Hellespontus: hac Xerxes ponte nauibus facto permeauit. Tenuis deinde euripus porrigitur ad Asiae urbem Priapum, qua magnus Alexander potiundi orbis amore transcendit et potitus est. Inde diffusus aequore patentissimo rursus stringitur in Propontidem; mox in quingentos passus coartatur fitque Bosporos Thracius, qua Darius copias transportauit.

3 Haec profunda delphinas plurimos habent, in quibus causae miraculi multiformes. Ante omnia nihil uelocius habent maria, sic ut plerumque salientes transuolent uela nauium. Quoquo eant, coniuges euagantur. 4 Catulos edunt; decimus mensis maturum facit partum; lucinam aestiuus dies soluit; uberibus fetus alunt; teneros in faucibus receptant; inualidos aliquantisper prosecuntur. In tricesimum annum uiuunt, quod exploratum est in experimentum caudis amputatis. Ora non quo ceterae beluae loco habent sed ferme in uentribus. Contra naturam aquatilium soli linguas mouent. Aculeatae sunt pinnae dorsuales; 5 cum ira subiacet inhorrescunt; cum animi conquieuerint, quibusdam receptaculis operiuntur. Spirare eos in aquis negant et uitales auras nonnisi in aere supero recuperare. Pro uoce gemitus est similis humano. Certum habent uocabulum quo accepto uocantes secuntur: nam proprie simones nominantur. 6 Voces hominum aquilonis flatu celerius hauriunt; contra austro spirante auditus obstruuntur. Mulcentur musica, gaudent cantibus tibiarum, ubicumque symphonia est gregibus aduentant. 7 Diuo Augusto principe in Campania delphinem puer fragmentis panis primo inlexit, et in tantum consuetudo ualuit, ut alendum se etiam manui ipsius crederet. Mox cum profluxisset puerilis audacia, intra spatia eum Lucrini lacus uectitauit; unde effectum, ut a Baiano litore equitantem puerum Puteolos usque ueheret. 8 Hoc per annos plurimos tamdiu gestum, donec assiduo spectaculo desineret miraculum esse quod gerebatur. Sed ubi obiit puer, sub oculis publicis desiderio eius delphin interiit. Pigeret hoc adseuerare, ni Maecenatis et Fabiani multorumque praeterea esset litteris conprehensum. 9 In Africo mox litore apud Hipponem Diarrhytum delphin ab Hipponensibus pastus est tractandumque se praebuit, impositos quoque frequenter gestitauit. Nec populi tantum manibus acta res est; nam etiam pro consule Africae Flauianus ipse eum contigit, unguentis etiam delibuit; qua odoris nouitate obsopitus aliquantisper pro exanimi iactatus est multisque mensibus desciuit a solita conuersatione. 10 Apud Iasum urbem Babylonem puerum delphinus adamauit, quem dum post adsueta conludia recedentem inpatientius sequitur, harenis inuectus haesit. Alexander magnus amorem illum numinis fuisse interpretatus praefecit puerum Neptuni sacerdotio. 11 Iuxta eandem urbem, ut Hegesidemus auctor est, alium puerum Hermian nomine per maria similiter insidentem cum undosior fluctus necauisset, delphin ad terram reuexit et uelut fateretur reatum, paenitentiam suam morte multauit nec reuerti uoluit amplius in profunda. 12 Suppetunt et alia exempla, ut Arionem transeamus, cuius exitum annalium conprobauit fides. Ad haec si quando lasciuiunt noui fetus, a maioribus datur adultior custos, quo magistro discant eludere impetus incursantium beluarum; quamquam ibi praeter phocas rara belua est. 13 Plurimus thynnus in Ponto, nec alibi paene fetificant; nusquam enim citius adulescunt, scilicet ob aquas dulciores. Ingrediuntur ueris tempore, intrant dextero litore, laeuo exeunt; hoc inde accidere credunt quod dexteris oculis acutius cernant quam sinistris.

XIII.1 Hister Germanicis iugis oritur, effusus monte qui Rauracos Galliae aspectat. Sexaginta amnes in se recipit ferme omnes nauigabilis. Septem ostiis Pontum influit, quorum primum Peuce, secundum Naracustoma, tertium Calonstoma, quartum Pseudostoma; nam Borionstoma ac deinde Spilonstoma languidiora sunt ceteris, septimum uero pigrum ac palustri specie non habet quod amni comparetur. Priora quattuor ita magna sunt, ut per longitudinem quadraginta milium passuum non misceantur aequori dulcemque haustum incorrupto detineant sapore.

2 Per uniuersum Pontum fiber plurimus, quem alio uocabulo dicunt castorem. Lytris similis est, animal morsu potentissimum, adeo ut cum hominem inuaserit, conuentum dentium non prius laxet quam concrepuisse persenserit fracta ossa. Testiculi eius adpetuntur in usum medellarum; idcirco cum urgeri se intellegit, ne captus prosit, ipse geminos suos deuorat.

3 Mittit Pontus et gemmas quas a patria Ponticas dicimus genere diuerso: aliae aureas, aliae sanguineas habent stellas, et hae quidem inter sacras habentur; nam quae ostentationi potius quam usui deliguntur, non guttis aspersae sunt, sed longis colorum ductibus liniuntur.

XIV.1 Hypanis oritur inter Auchetas Scythicorum amnium princeps, purus et haustu saluberrimus, usque dum Callipidum terminis inferatur, ubi fons Exampaeus infamis est amara scaturrigine; qui Exampaeus liquido admixtus fluori amnem uitio suo uertit, adeo, ut dissimilis sibi in maria condatur. 2 Ita inter gentium opiniones fama de Hypane discordat: qui in principiis eum norunt, praedicant, qui in fine experti sunt, non iniuria execrantur.

XV.1 Apud Neuros nascitur Borysthenes flumen, in quo pisces egregii saporis et quibus ossa nulla sunt nec aliud quam cartilagines tenerrimae. 2 Verum Neuri, ut accepimus, *statis temporibus in lupos transfigurantur; deinde exacto spatio, quod huic sorti adtributum est, in pristinam faciem reuertuntur. 3 Populis istis deus Mars est; pro simulacris enses coluntur; homines uictimas habent. Ossibus adolent ignes focorum. Geloni ad hos proximant. De hostium cutibus et sibi indumenta faciunt et equis suis tegmina. Gelonis Agathyrsi conlimitantur, caerulo picti, fucatis in caerulum crinibus, nec hoc sine differentia: nam quanto quis anteit, tanto propensiore nota tinguitur, ut sit indicium humilitatis minus pingi.

4 Post Anthropophagi, quibus execrandi cibi sunt humana uiscera; quem morem impiae gentis adiacentium terrarum prodit tristissima solitudo, quas ob nefarium ritum finitimae nationes profugae reliquerunt. Ea causa est, ut usque ad mare quod Tabin uocant per longitudinem eius orae, quae aestiuo orienti obiacet, sine homine terra sit et inmensa deserta, quoad perueniatur ad Seras. 5 Chalybes et Dahae in parte Asiaticae Scythiae crudelitate ab inmanissimis nihil discrepant. At Albani in ora agentes, qui posteros se Iasonis credi uolunt, albo crine nascuntur, canitiem habent auspicium capillorum: ergo capitis color genti nomen dedit. Glauca oculis inest pupula: ideo nocte plus quam die cernunt.

6 Apud hos populos nati canes feris anteponuntur, frangunt tauros, leones premunt, detinent quicquid obiectum est; ex quibus causis meruerunt etiam annalibus tradi. 7 Legimus petenti Indiam Alexandro a rege Albaniae duos missos, quorum alter sues sibi et ursos oblatos usque eo spreuit, ut offensus degeneri praeda ignauo similis diu accubaret; quem per ignorantiam uelut inertem Alexander extingui imperauit. Alter uero monitu eorum qui donum prosecuti fuerant leonem missum necauit; mox uiso elephanto notabiliter exultans beluam primum astu fatigauit, deinde cum summo spectantium horrore terrae adflixit. Hoc genus canes crescunt ad formam amplissimam, terrificis latratibus ultra rugitus insonantes. 8 Haec sunt de canibus Albanis: reliqua communia uniuersis. Dominos aequaliter omnes canes diligunt, sicut exemplis patet. In Epiro denique domini percussorem in coetu agnitum latratu canis prodidit. Iaso Lycio interfecto canis ipsius aspernatus cibum inedia obiit. 9 Lysimachi regis canis flammae se iniecit accenso rogo domini et pariter igni absumptus est. Garamantum regem CC canes ab exilio reduxerunt proeliati aduersus resistentes. Colophonii et Castabalenses canibus in bella ductis primas acies instruebant. 10 Ap. Iunio P. Sicinio cos. damnatum dominum canis, cum abigi non posset, comitatus in carcerem, mox percussum ululatu prosecutus est; cumque ex miseratione populi Romani potestas ei cibi fieret, ad os defuncti escam tulit; ultimo deiectum in Tiberim cadauer adnatans sustentare conatus. 11 Canes soli nomina sua recognoscunt, itinerum meminerunt. Indi coitus tempore in saltibus religant canes feminas, ut cum his tigrides coeant, quarum ex primis conceptibus ob nimiam feritatem inutiles partus iudicant, itidem secundos, tertios educant. 12 Aegyptii canes e Nilo numquam nisi currentes lambitant, dum a crocodilis insidias cauent.

13 Inter Anthropophagos in Asiatica parte numerantur Essedones qui et ipsi nefandis funestantur inter se cibis. Essedonum mos est parentum funera prosequi cantibus et proximorum corrogatis coetibus corpora ipsa dentibus lancinare ac pecudum mixta carnibus dapes facere; capitum etiam ossa auro incincta in poculorum tradere ministerium.

14 Scythotauri pro hostiis caedunt aduenas. Nomades pabula secuntur. Georgi in Europa siti agros exercent. Asiatae perinde in Europa siti neque mirantur aliena neque sua diligunt. Satarchae usu auri argentique damnato in aeternum se a publica auaritia uindicarunt. 15 Scytharum interius habitantium asperior ritus est: specus incolunt; pocula non ut Essedones, sed de inimicorum capitibus moliuntur; amant proelia; interemptorum cruorem e uulneribus ipsis bibunt; numero caedium honor crescit, quarum expertem esse apud eos probrum est; 16 haustu mutui sanguinis foedus sanciunt non suo tantum more, sed Medorum quoque usurpata disciplina. Bello denique, quod gestum est olympiade nona et quadragesima, anno post Ilium captum sescentesimo quarto, inter Alyatten Lydum et Astyagen Mediae regem, hoc pacto firmata sunt iura pacis. 17 Colchorum urbem Dioscuriadem Amphitus et Cercius aurigae Castoris et Pollucis condiderunt, a quibus Heniochorum gens exorta est.

18 Vltra Sauromatas in Asia sitos, qui Mithridati latebram et quibus originem Medi dederunt, confines sunt Thali his nationibus quas ab oriente contingunt Caspii maris fauces; quae fauces mirum in modum maciantur imbribus, crescunt aestibus. 19 Heniochorum montes Araxen, Moschorum Phasidem fundunt. Sed Araxes breuibus interuallis ab Euphratis ortu caput tollit ac deinde in Caspium fertur mare. 20 Arimaspi circa Gesclithron positi uniocula gens est. Vltra hos et Riphaeum iugum regio est assiduis obsessa niuibus; Pterophoron dicunt, quippe casus continuantium pruinarum quiddam ibi exprimit simile pinnarum. 21 Damnata pars mundi et a rerum natura in nubem aeternae caliginis mersa ipsisque prorsus aquilonis conceptaculis rigentissima. Sola terrarum non nouit uices temporum nec de caelo aliud accipit quam hiemem sempiternam.

22 In Asiatica Scythia terrae sunt locupletes, inhabitabiles tamen; nam cum auro et gemmis affluant, grypes tenent uniuersa, alites ferocissimi et ultra omnem rabiem saeuientes. Quorum inmanitate obsistente ad uenas accessus rarus est, quippe uisos discerpunt, uelut geniti ad plectendam auaritiae temeritatem. 23 Arimaspi cum his dimicant ut intercipiant lapides, quorum non aspernabimur persequi qualitatem. Smaragdis hic locus patria est, quibus tertiam inter lapides dignitatem Theophrastus dedit; nam licet sint et Aegyptii et Calchedonii et Medici et Laconici, praecipuus est honos Scythicis. Nihil his iucundius, nihil utilius uident oculi. 24 In primis uirent ultra aquaticum gramen, ultra amnicas herbas; deinde obtutus fatigatos coloris reficiunt lenitate, nam uisus quos alterius gemmae fulgor retuderit smaragdi recreant. Nec aliam ob causam placuit, ut non sculperentur, ne offensum decus imaginum lacunis corrumperetur: quamquam qui uerus est difficulter uulneretur. 25 Probantur hoc pacto, si aspectus transmittant; si cum globosi sunt proxima sibi inficiant aere repercusso, aut cum concaui sunt inspectantium facies aemulentur; si neque umbra neque lucernis neque sole mutentur. Optimos tamen sortiuntur situs quibus planities resupina est et extenta. 26 Inueniuntur etesiis flantibus; tunc enim detecto solo facillime internitent; nam etesiae plurimum harenas mouent. Alii minus nobiles in commissuris saxorum uel in metallis aerariis apparent, quos chalcosmaragdos nuncupant. 27 Vitiosi eorum intrinsecus quasdam sordes habent, uel plumbo uel capillamentis uel etiam sali similes. Laudantur austeri. Sed mero uiridi proficiunt oleo, quamuis natura inbuantur. 28 Et cyaneus e Scythia est, optimus si caerulo coruscabit. Cuius gnari in marem et feminam genus diuidunt: feminis nitor purus est, mares punctillis ad gratiam interlucentibus auratilis puluiculus uariat.

29 Istic et crystallus, quem licet pars maior Europae et particula Asiae subministret, pretiosissimum tamen Scythia edit. Multus ad pocula destinatur, quamlibet nihil aliud quam frigidum pati possit. 30 Sexangulus inuenitur. Qui eligunt purissimum captant, ne quid rufum, ne nubilum uel spumis obsitum arceat perspicuitatem; tunc ne duritia iusto propensior obnoxium fragilitati magis faciat. 31 Putant glaciem coire et in crystallum corporari, sed frustra: nam si ita foret, nec Alabanda Asiae nec Cypros insula hanc materiam procrearent, quibus admodum calor iugis est. Liuia Augusti ad magnitudinem CL librarum inter Capitolina donaria crystallum dedicauit.

XVI.1 Fabulae erant Hyperborei et rumor irritus, si quae illine ad nos usque fluxerunt, temere forent credita; sed cum probissimi auctores et satis uero idonei sententias pares faciant, nullus falsum reformidet. De Hyperboreis rem loquemur. Incolunt pone Pterophoron, quem ultra aquilonem accipimus iacere. Gens beatissima. 2 Eam Asiae quidam magis quam Europae dederunt. Alii statuunt mediam inter utrumque solem, antipodum occidentem et nostrum renascentem; quod aspernatur ratio tam uasto mari duos orbes interfluente. Sunt igitur in Europa. 3 Apud quos mundi cardines esse credunt et extimos siderum ambitus, semenstrem lucem, auersum una tantum die solem; quamquam existant qui putent non cotidie ibi solem, ut nobis, sed uernali aequinoctio exoriri, autumnali occidere: ita sex mensibus infinitum diem, sex aliis continuam esse noctem. De caelo magna clementia: aurae spirant salubriter, nihil noxium flatus habent. Domus sunt nemora uel luci: in diem uictum arbores sumministrant. 4 Discordiam nesciunt, aegritudine non inquietantur, ad innocentiam omnibus aequale uotum. Mortem accersunt et uoluntario interitu castigant obeundi tarditatem; 5 quos satias uitae tenet, epulati delibutique de rupe nota praecipitem casum in maria destinant; hoc sepulturae genus optimum arbitrantur. Aiunt etiam solitos per uirgines probatissimas primitiua frugum Apollini Delio missitare; 6 uerum hae quoniam perfidia hospitum non inlibatae reuenissent, deuotionis quam peregre prosequebantur pontificium mox intra fines suos receperunt.

XVII.1 Altera in Asia gens est ad initium orientis aestiui, ubi deficiunt Riphaeorum montium iuga. Hyperboreis similes dicunt Arimphaeos. et ipsi gaudent frondentibus arbustorum: bacas edunt. Iuxta uiros ac feminas taedet crinium: uterque sexus comas tondent. Amant quietem, non amant laedere. 2 Sacri habentur attrectarique eos etiam a ferocissimis nationibus nefas ducitur. Quicumque periculum a suis metuit, si ad Arimphaeos transfugerit, tutus est, uelut asylo tegatur. 3 Vltra hos Cimmerii et gens Amazonum porrecta ad Caspium mare, quod dilapsum per Asiaticae plagae terga Scythicum inrumpit Oceanum.

4 Magnis deinde spatiis intercedentibus ostia Oxi fluminis Hyrcani habent, gens siluis aspera, copiosa inmanibus feris, feta tigribus. 5 Quod bestiarum genus insignes maculis notae et pernicitas memorabile reddiderunt. Fuluo nitent: hoc fuluum nigrantibus segmentis interundatum uarietate adprime decet. Pedum motum nescio uelocitas an peruicacia magis adiuuet. Nihil tam longum est quod non breui pene-trent: nihil adeo antecedit, ut non ilico adsequantur. 6 Ac maxime potentia earum probatur, cum maternis curis incitantur, cum catulorum insistunt raptoribus; succedant sibi equites licet et astu quantolibet amoliri praedam uelint, ni in praesidio maria fuerint, frustra est ausum omne. 7 Notantur frequentissime, si quando latrones suos renauigantes uident, in litore irrita rabie cernuari, uelut propriam tarditatem uoluntaria castigantes ruina; quamquam de fetu uniuerso uix unus queat subtrahi.

8 Pantherae quoque numerosae sunt in Hyrcania, minutis orbiculis superpictae, ita ut oculatis ex fuluo circulis uel caerula uel alba distinguatur tergi supellex. Tradunt odore earum et contemplatione armenta mire adfici atque ubi eas persentiscant properato conuenire nec terreri nisi sola oris toruitate; 9 quam ob causam pantherae absconditis capitibus quae corporis reliqua sunt spectanda praebent, ut greges stupidos in obtutum populentur secura uastatione. Sed Hyrcani, ut hominibus intemptatum nihil est, frequentius eas ueneno quam ferro necant. 10 Aconito carnes inlinunt atque ita per compita spargunt semitarum; quas ubi esae sunt, fauces angina obsidentur. Ideo gramini nomen pardalianchem dederunt. Sed pantherae aduersus hoc uirus excrementa humana deuorant et suopte ingenio pesti resistunt. Lenta illis uiuacitas, adeo ut eiectis interaneis mortem diu differant. 11 In his siluestribus et pardi sunt, secundum a pantheris genus, noti satis nec latius exequendi; quorum adulteris coitibus degenerantur partus leaenarum et leones quidem procreantur, sed ignobiles.

XVIII.1 Quoniam in Ponticis rebus sumus, non erit omittendum, unde mediterranea maria caput tollant. Existimant enim quidam sinus istos a Gaditano freto nasci, nec aliam esse originem quam eliquia inrumpentis Oceani; cuius spiritu peruadente apud aliquot mediterranea litora sicut in Italiae parte fieri accessus uel recessus. 2 Qui contrarium sentiunt, omnem illum fluorem aiunt a Ponticis faucibus inundare, idque fulciunt argumento non inani, quod aestus e Ponto profluus numquam reciprocetur.

XIX.1 Insula Apollonitarum octoginta milibus passuum abest a Bosphoro Thracio citra Histrum sita, ex qua M. Lucullus Apollinem Capitolinum nobis extulit. Ante Borysthenem Achillis insula est cum aede sacra, quam aedem nulla ingreditur ales; et quae forte aduolauerit, raptim fugam properat. 2 Oceanum septemtrionalem ex ea parte, qua a Propaniso amne Scythia adluitur, Hecataeus Amalcium appellat, quod gentis illius lingua significat congelatum. Philemon a Cimbris ad promunturium Rubeas Morimarusam dicit uocari, hoc est mortuum mare; ultra Rubeas quicquid est Cronium nominat.

3 Mare autem Caspium ex altero Ponti latere ultra Massagetas et Apalaeos Scythas esse in Asiatica plaga dulce Alexandro Magno probatum est, mox Pompeio Magno, qui bello Mithridatico, sicut commilito eius Varro tradit, ipsis haustibus periclitari fidem uoluit. 4 Id euenire produnt e numero fluminum, quorum tanta copia ibi confluit, ut naturam maris uertant. Non omiserim quod per idem tempus eidem Magno licuit ex India diebus octo ad Bactros usque ad Alierum flumen, quo influit Oxum amnem, peruenire, deinde mare Caspium, inde per Caspium ad Cyri amnis penetrare fluentum, qui Armeniae et Hiberiae fines interluit. 5 Itaque a Cyro diebus non amplius quinque itinere terreno subuectis nauibus ad alueum Phasidis pertendit; per cuius excursus in Pontum usque Indos aduehi liquido probatum est. 6 Auctor est Xenophon Lampsacenus a litore Scytharum in insulam Abalciam triduo nauigari; eius magnitudinem inmensam et paene similem continenti; nec longe Oeonas separari, quas qui habitent uiuant ouis auium marinarum et auenis uulgo nascentibus; 7 perinde alias propter constitutas aeque insulas, quarum Hippopodes indigenae humana usque ad uestigium forma in equinos pedes desinunt; 8 esse et Phanesiorum, quorum aures adeo in effusam magnitudinem dilatentur, ut reliqua uiscerum illis contegant nec amiculum aliud sit quam ut membris membra uestiant.

9 Antequam digrediamur a Scythia, religio est praeterire, quaenam peculiares sint ferae Scythiae. Cerui plurimi in hac terra; igitur ceruos persequemur. Mares generis huiusce cum statum tempus uenerem incitauit, saeuiunt rabie libidinis. 10 Feminae licet prius conserantur, non concipiunt ante Arcturi sidus. Nec qualibet partus suos educant. Teneros studio occulunt et absconditos inter profunda fruticum uel herbarum pedum uerbere castigant ad latendum. 11 Cum maturuit ad fugam robur, exercitio docent cursu et adsuescunt salire per abrupta. Acceptis canum latratibus secundo uento uias dirigunt, ut odor cum ipsis recedat. Mirantur sibilum, fistularum: rectis auribus acutissime audiunt, submissis nihil. Stupent omnia; propterea facilius obuios se praebent sagittantibus. 12 Si maria tranent, non aspectu petunt litora, sed olfactu; infirmos ponunt in ultimo et lassorum capita clunibus per uices sustinent. E cornibus quod dextrum fuerit efficacius est ad medellam; 13 si fugare angues gestias, utrum uelis ures, quae ustrina praeterea nidore uitium aperit ac detegit, si cui inest morbus comitialis. Pro aetate ramos augent. Id incrementum in sexennes perseuerat; deinceps numerosiora non possunt fieri cornua, possunt crassiora: 14 quae quidem castratis numquam crescunt nec tamen decidunt. 15 Dentes monstrant senectutem, cum aut pauci inueniuntur aut nulli. Serpentem hauriunt et spiritu narium extrahunt de latebris cauernarum. Dictamnum ipsi prodiderunt, dum eo pasti excutiunt accepta tela. 16 Herbam quoque quam cinarem uocant contra noxia edunt gramina. Aduersus uenena mirificum est innulei coagulum occisi in matris suae utero. Patuit numquam eos febrescere, quam ob causam confecta ex medullis ipsorum unguina sedant calores hominum languentium. 17 Legimus plurimos matutinis diebus ceruinam carnem degustare solitos sine febribus longaeuos fuisse; quod demum proderit si uno uulnere fuerint interempti. 18 Ad dinoscendam uiuacitatem Alexander Magnus torques plurimis ceruis innexuit, qui post annum centesimum capti necdum senii indicium praeferebant.

19 Eadem paene specie sunt quos tragelaphos dicunt, sed non alibi quam circa Phasidem apparent; tantum quod illi uillosos habent armos et menta promissis hirta barbis.

XX.1 Mons Saeuo ipse ingens nec Riphaeis minor collibus initium Germaniae facit. Inguaeones tenent, a quibus primis post Scythas nomen Germanicum consurgit. 2 Diues uirum terra, frequens populis numerosis et inmanibus. Extenditur inter Hercynium saltum et rupes Sarmatarum. Vbi incipit Danuuio, ubi desinit Rheno perfunditur. De internis eius partibus Alba Guthalus Vistla amnes latissimi praecipitant in Oceanum.

3 Saltus Hercynius aues gignit quarum pennae per obscurum emicant et interlucent, quamuis obtenta nox denset tenebras. Vnde homines loci illius plerumque nocturnos excursus sic destinant, ut illis utantur ad praesidium itineris dirigendi, praeiactisque per opaca callium rationem uiae moderentur indicio plumarum refulgentium. 4 In hoc tractu sane et in omni septentrionis plaga uisontes frequentissimi, qui bouis feri similes, saetosi colla, iubas horridi, ultra tauros pernicitate, capti adsuescere manu nesciunt. 5 Sunt et uri, quos inperitum uulgus uocat bubalos, cum bubali paene ad ceruinam faciem in Africa procreentur. Istis porro quos uros dicimus taurina cornua in tantum modum protenduntur, ut dempta ob insignem capacitatem inter regias mensas potuum gerula fiant. 6 Est et alce mulis comparanda, adeo propenso labro superiore, ut nisi recedens in posteriora uestigia pasci non queat. 7 Gangauia insula e regione Germaniae mittit animal quale alce, sed cuius suffragines ut elephantis flecti nequeunt; propterea non cubat, cum dormiendum est, tamen somnulentam arbor sustinet, quae prope casuram secatur, ut fera dum adsuetis fulmentis innititur faciat ruinam. Ita capitur: alioqui difficile est eam mancipari, nam in illo rigore poplitum inconprehensibili fuga pollet. 8 De Germanicis insulis Gangauia maxima est, sed nihil in ea magnum praeter ipsam.

9 Nam Glaesaria dat crystallum, dat et sucinum: quod sucinum Germani gentiliter uocant glaesum. Qualitas materiae istius summatim antea Germanico autem Caesare omnes Germaniae oras scrutante conperta: arbor est pinei generis, cuius mediale autumni tempore sucino lacrimat. Sucum esse arboris de nominis capessas qualitate; pinum uero, unde sit gignitum, si usseris, odor indicabit. Pretium operae est scire longius, ne Padanae siluae credantur lapidem fleuisse. 10 Hanc speciem in Illyricum barbari intulerunt; quae cum per Pannonica commercia usu ad Transpadanos homines foret deuoluta, quod ibi primum nostri uiderant, ibi etiam natam putauerunt. 11 Munere Neronis principis adparatus omnis sucino inornatus est: nec difficulter, cum per idem tempus tredecim milia librarum rex Germaniae donum ei miserit. 12 Rude primum nascitur et corticosum, deinde incoctum adipe lactentis suis expolitur ad quem uidemus nitorem. 13 Pro facie habet nomina: melleum dicitur et Falernum, utrumque de similitudine aut uini aut utique mellis. In aperto est quod rapiat folia, quod trahat paleas; quod uero medeatur multis uitalium incommodis, medentium docuit disciplina. Et India habet sucinum, sed Germania plurimum optimumque. Quoniam ad insulam Glaesariam ueneramus, a sucino coeptum.

14 Nam in Germaniae continentibus gallaica reperitur, quam gemmam Arabicis anteponunt: uincit enim gratia. Arabes quidem dicunt non alibi eam deprehendi quam in nidis auium quas melancoryphos uocant; quod nullus recepit, cum apud Germaniae populos quamuis rara in saxis tamen appareat. Honore et pretio ad smaragdos uiret pallidum. Nihil iucundius aurum decet. 15 Cerauniorum porro genera diuersa sunt. Germanicum candidum est: splendet tamen caerulo et si sub diuo habeas, fulgorem rapit siderum.

XXI.1 Galliae inter Rhenum et Pyrenaeum, item inter Oceanum et montes Cebennam ac Iuris porriguntur, praepinguibus glebis accommodae prouentibus fructuariis, pleraeque consitae uitibus et arbustis, omni ad usum animantium fetu beatissimae, riguae aquis fluminum et fontium, sed fontaneis interdum sacris et uaporantibus. Infamantur ritu incolarum, qui ut aiunt (ueri enim periculum non ad me recipio) iniuria religionis humanis litant hostiis. Ex isto sinu quoquo orbis uelis exeas: in Hispanias et in Italiam terra marique, in Africam mari tantum; 2 si Thracia sit petenda, excipit ager Raeticus optimus et ferax, inde Noricus frigidus et parcius fructuosus, 3 tum Pannonia uiro fortis et solo laeta, deinde Moesiae, quas maiores nostri iure Cereris horreum nominabant. 4 In quarum parte quae Pontica est apparet herba, qua inficitur oleum quod uocant Medicum: hoc ad incendium excitatum si obruere aqua gestias, ardet magis nec alio sopitur quam iactu pulueris.

XXII.1 Finis erat orbis ora Gallici litoris, nisi Brittania insula non qualibet amplitudine nomen paene orbis alterius mereretur: octingenta enim et amplius milia passuum longa detinet, ita ut eam in Calidonicum usque angulum metiamur. In quo recessu Vlixem Calidoniae adpulsum manifestat ara Graecis litteris scripta [uotum].

2 Multis insulis nec ignobilis circumdatur. Quarum Hibernia ei proximat magnitudine, inhumana incolarum ritu aspero, alias ita pabulosa, ut pecua, nisi interdum a pastibus arceantur, ad periculum agat satias. 3 Illic nullus anguis, auis rara, gens inhospita et bellicosa. Sanguine interemptorum hausto prius uictores uultus suos oblinunt. Fas ac nefas eodem loco ducunt. 4 Apis nusquam: aduectum inde puluerem seu lapillos si quis sparserit inter aluearia, examina fauos deserent. 5 Sed mare quod inter hanc et Brittaniam interluit undosum inquietumque toto in anno nonnisi pauculis diebus est nauigabile 6 idque in centum uiginti milia passuum latitudinis diffundi qui fidem ad uerum ratiocinati sunt aestimarunt. 7 Siluram quoque insulam ab ora quam gens Brittana Dumnonii tenent turbidum fretum distinguit. Cuius homines etiamnunc custodiunt morem uetustum: nummum refutant; dant res et accipiunt; mutationibus necessaria potius quam pretiis parant; deos percolunt; scientiam futurorum pariter uiri ac feminae ostentant. 8 At Tanatus insula adspiratur freto Gallico, a Brittaniae continente aestuario tenui separata, felix frumentariis campis et gleba uberi, nec tantum sibi uerum et aliis salubris locis; nam cum ipsa nullo serpatur angue, asportata inde terra quoquo gentium inuecta sit angues necat.

9 Multae et aliae circa Brittaniam insulae, e quibus Thyle ultima, in qua aestiuo solstitio sole de cancri sidere faciente transitum nox nulla: brumali solstitio perinde nullus dies. Vltra Thylen accipimus pigrum et concretum mare.

10 Circuitus Brittaniae quadragies octies septuaginta quinque milia sunt. In quo spatio magna et multa flumina, fontes calidi opiparo exculti apparatu ad usus mortalium; quibus fontibus praesul est Mineruae numen, in cuius aede perpetui ignes numquam canescunt in fauillas, sed ubi ignis tabuit uertit in globos saxeos. 11 Praeterea, ut taceam metallorum largam uariamque copiam quibus Brittaniae solum undique generum pollet uenis locupletibus, gagates hic plurimus optimusque est lapis: si decorem requiras, nigrogemmeus; si naturam, aqua ardet, oleo restinguitur; si potestatem, attritu calefactus adplicita detinet atque sucinum. 12 Regionem partim tenent barbari, quibus per artifices plagarum figuras iam inde a pueris uariae animalium effigies incorporantur, inscriptisque uisceribus hominis incremento pigmenti notae crescunt; nec quicquam mage patientiae loco nationes ferae ducunt, quam ut per memores cicatrices plurimum fuci artus bibant.

XXIII.1 Reuersos ad continentem res Hispanienses uocant. Terrarum plaga conparanda optimis, nulli posthabenda frugis et soli copia, siue uinearum prouentus respicere siue arborarios uelis. 2 Omni materia affluit, quaecumque aut pretio ambitiosa est aut usu necessaria. argentum uel aurum requiras, habet; ferrariis numquam defecit; non cedit uitibus, uincit olea. 3 Diuidua est prouinciis tribus, secundo Punico bello nostra facta. Nihil in ea otiosum, nihil sterile: quicquid cuiuscumque modi negat messem, uiget pabulis; etiam quae arida sunt, ab sterilitate rudentum materias nauticis subministrant. Non coquunt ibi sales, sed effodiunt. 4 Depurgant in minium nitellas pulueris. Fucant uellera, ut ad ruborem merum depotent cocci uenenum.

5 In Lusitania promunturium est quod Artabrum alii, alii Olisiponense dicunt. Hoc caelum terras maria distinguit, terris Hispaniae latus finit; caelum et maria hoc modo diuidit, quod a circuitu eius incipiunt Oceanus Gallicus et frons septentrionalis, Oceano Atlantico et occasu terminatis. 6 Ibi oppidum Olisipone Vlixi conditum, ibi Tagus flumen. Tagum ob harenas auriferas ceteris praetulerunt. 7 In proximis Olisiponis equae lasciuiunt mira fecunditate; nam aspiratae fauonii uento concipiunt et sitientes uiros aurarum spiritu maritantur. 8 Hiberus amnis toti Hispaniae nomen dedit, Baetis prouinciae, uterque nobilis. Carthaginem apud Hiberos, quae mox colonia facta est, Poeni condiderunt, Tarraconem Scipiones; ideo caput est prouinciae Tarraconensis.

9 Lusitanum litus floret gemma ceraunio plurimum, quod etiam Indicis praeferunt; huius ceraunii color est e pyropo; qualitas igni probatur; quem si sine detrimento sui perferat, aduersum uim fulgurum creditur opitulari.

10 Cassiterides insulae spectant aduersum Celtiberiae latus, plumbi fertiles, et tres Fortunatae, e quibus solum uocabulum signandum fuit. 11 Ebusus quae a Dianio abest septingenta stadia, serpentem non habet, utpote cuius terra serpentes fuget. Colubraria quae Sucronem uersus est feta est anguibus. 12 Bocchoris regnum Baleares fuerunt, usque ad euersionem frugum cuniculis animalibus quondam copiosae. In capite Baeticae, ubi extremus est noti orbis terminus, insula continenti septingentis pedibus separatur, quam Tyrii a Rubro profecti mari Erythream, Poeni lingua sua Gadir, id est saepem nominauerunt. In hac Geryonem aeuum agitauisse plurimis monumentis probatur, tametsi quidam putent Herculem boues ex alia insula abduxisse, quae Lusitaniam contuetur.

13 Sed Gaditanum fretum, a Gadibus dictum, Atlanticos aestus in nostrum mare discidio inmittit orbis. Nam Oceanus, quem Graii sic nominant de celeritate, ab occasu solis inrumpens laeuo latere Europam radit, Africam dextero, scissisque Calpe et Abinna montibus quos dicunt columnas Herculis, inter Mauros funditur et Hispaniam; 14 ac freto isti, cuius quindecim milia passuum efficit longitudo, latitudo uix septem, quodam ostio aperit limen interni aequoris, mixtus mediterraneis sinibus, quos ad usque orientem propellit. Horum qui Hispanias perfundit Hibericus fertur et Balearicus; qui Narbonensem prouinciam Gallicus; mox Ligusticus; ab eo ad Siciliam Tuscus, quem Graeci Ionium uel Tyrrhenum, Itali inferum uocitant; a Sicilia Cretam usque Siculus; 15 inde Creticus, qui in Pamphyliam et Aegyptum pertendit; quae aquarum moles torto in septentrionem prius latere, anfractibus magnis iuxta Graecias et Hillyricum per Hellespontum in angustias stringitur Propontidis; quae Propontis Europam Asiamque discriminans ad Maeotidem peruenit. 16 Causas nominum non uniformis dedit ratio. Asiaticum et Phoenicum a prouinciis dictum, ab insulis Carpathium Aegaeum Icarium Balearicum Cypricum; a gentibus Ausonium Dalmaticum Ligusticum Tuscum; ab oppidis Adriaticum Argolicum Corinthium Tyrium; a casibus hominum Myrteum uel Hellespontum; a memoria regis Ionium; a bouis transitu uel angustiis etiam meatibus boum peruiis Bosporos; a moribus accolarum Euxinus, Axinos ante appellatus; ab ordine fluenti Propontis. Aegyptium pelagus Asiae datur, Gallicum Europae, Africum Libyae; his ut quaeque proxima sunt uenerunt in partes partium. 17 Haec in gremiis terrarum. Oras autem extimas Oceanus amplectitur, qui a litoribus suis Arabicus Persicus Indicus Eous Sericus Hyrcanus Caspius Scythicus Germanicus Gallicus Atlanticus Libycus Aegyptius dicitur. 18 Cuius accessus incrementa circa litora Indiae uehementissime proruunt maximosque ibi exitus faciunt, siue quod *suspensius sustollatur ui caloris, seu quod in ea parte orbis et fontium et fluminum copia sit effusior. 19 Dubitatur etiamnunc quibus ex causis intumescat uel quatenus, cum superfluus sibi fuerit, rursus in se residat. Nec in obscuro est plura pro ingeniis disserentium potius quam pro ueritatis fide expressa. Sed omisso ancipiti concurrentium quaestionum has opiniones probatissimas inuenimus. 20 Physici aiunt mundum animal esse eumque ex uariis elementorum corporibus conglobatum moueri spiritu regente; quae utraque diffusa per membra omnia aeternae molis uigorem exerceant. 21 Sicut ergo in corporibus nostris commercia sunt spiritalia, ita in profundis Oceani nares quasdam mundi constitutas, per quas emissi anhelitus uel reducti modo efflent maria, modo reuocent. 22 At hi qui siderum sequuntur disciplinam contendunt meatus istos commoueri lunae cursibus, adeo ut sic uicissitudines inter maciem aquarum et plenitudinem respiciant ad auctus eius uel eliquia. Neque eodem semper tempore, sed prout illa aut mergatur aut surgat uariant se alternantes recursus.

XXIV.1 De Hispania excursus in Libyam; nam Baelone progressos, quod Baeticae oppidum est, ultra interiacens fretum trium et triginta milium passuum Tingi excipit, Mauretaniae nunc colonia, sed cuius Antaeus primus auctor est. 2 Porro quod in illo ambitu Aegyptium finitur pelagus et Libycum incipit, placuit ut Africam Libyam diceremus. Quidam tamen Libyam a Libya Epaphi filia, Africam autem ab Afro Libyis Hereulis filio potius dictam receperunt. 3 Lix quoque colonia in eodem tractu constituta est, ubi Antaei regia, qui implicandis explicandisque nexibus humi melius sciens, uelut genitus matre terra, ibidem Herculi uictus est. 4 Nam de hortis Hesperidum et peruigili dracone, ne famae licentia uulneretur fides, ratio haec est. Flexuoso meatu aestuarium e mari fertur adeo sinuosis lateribus tortuosum, ut uisentibus procul lapsus angueos fracta uertigine mentiatur; 5 itaque quod hortos appellauere circumdat, unde pomorum custodes interpretantes struxerunt iter ad mendacium fabulandi. Sed haec insula, insinuata sinibus aluei recurrentis et in quibusdam aequoris spiris sita, praeter arbores oleastri similes et aram sacram Herculi aliud nihil praefert quo propaget uetustatis memoriam. 6 Verum ultra frutices aureos et metalla frondentia illud magis mirum, quod solum inferiore licet libra depressum numquam accessu freti superlabitur, sed obstaculo naturalis repaguli in ipsis marginibus haeret unda et intimis orarum superciliis sponte fluctus ingrui resistuntur; spectando nimirum ingenio loci planities manet sicca, quamuis prona aequora superueniant. 7 Sala oppidum imminet Salae flumini. Ab hoc per Autolorum gentem iter est in Atlanticas solitudines. 8 Atlas mons e media harenarum consurgit uastitate et eductus in uiciniam lunaris circuli ultra nubila caput condit; qua ad Oceanum extenditur, cui a se nomen dedit, manat fontibus, nemoribus inhorrescit, rupibus asperatur, squalet ieiunio, humo nuda nec herbida; qua Africam contra uersus est, felix nascentibus sponte frugibus, arboribus proceris opacissimus, quarum odor grauis, comae cupressi similes uestiuntur lanugine sericis uelleribus nihilo uiliore. 9 In eo latere et herba euphorbea copiosa, cuius sucus ad oculariam proficit claritatem nec mediocriter percellit uim uenenorum. 10 Vertex semper niualis. Saltus eius quadrupedes ac serpentes ferae et cum his elephanti occupauerunt. Silet per diem uniuersus nec sine horrore secretus est, lucet nocturnis ignibus, choris Aegipanum undique personatur; audiuntur et cantus tibiarum et tinnitus cymbalorum per oram maritimam. 11 A Lixo abest quinque et ducentis milibus passuum, Lix a Gaditano freto centum duodecim milibus. Habitatus ante, ut indicat loci facies quondam cultu exercita, in qua usque adhuc uitis et palmae extat uestigium. 12 Apex Perseo et Herculi peruius, ceteris inaccessus: ita fidem ararum inscriptio palam facit. Qua spectat occasum, inter ipsum et flumen Anatim per quadringenta nonaginta sex milia passuum infames bestiis siluae obsident. 13 Amnes circa eum non tacendi, qui licet separentur interuallis amplioribus, transierunt tamen in quoddam Atlantici nominis ministerium, 14 Asana marino haustu: Bambotum crocodillis et hippopotamis refertum *ultraque adhuc amnis qui atro colore exit per intimas et exustas solitudines, quae torrente perpetuo et sole nimio plus quam ignito numquam ab aestu uindicantur. 15 Haec de Atlante, quem Mauri Addirim nominant, et *Hannonis Punici libri et nostri annales prodiderunt, Iuba etiam Ptotemaei filius qui utriusque Mauretaniae regno potitus est. Suetonius quoque Paulinus summam