ERASMVS ROTERODAMVS
LIBRI ANTIBARBARORUM

[35,1] ERASMVS ROTERODAMVS IOANNI SAPIDO SVO S- D-.

[35,2] Miram quandam esse naturae uim atque g-energeian uel hinc colligo, Sapide charissime, quod cum me puero prorsus exularent ludis literariis bonae literae, cum deessent librorum ac praeceptorum subsidia, cum nullus honos adderet ingenio calcar imo cum passim omnes ab his studiis deterrerent et ad alia compellerent, me tamen non iudicium, quod mihi tum per aetatem esse non poterat, sed naturae sensus quidam ad Musarum sacra uelut afflatum rapiebat.

[35,3] Inuisos habebam quoscunque noueram humanioribus studiis infensos.

[35,4] Adamabam quos eadem delectabant, qui in his aliquid opinionis sibi parassent, eos ceu numina quaedam uenerabar ac suspiciebam.

[35,5] Huius animi ne senem quidem adhuc poenitet.

[35,6] Non quod aliorum studia damnem, quae mihi non perinde placuerunt, sed quod intelligam quam frigida, manca caecaque sit eruditio, si quis Musarum detrahat praesidia.

[35,7] Caeterum dictu pudendum quam hanc longe optimam doctrinae portionem stolide contemnant quidam poetriam appellantes, quicquid ad uetustam ac politiorem literaturam pertinet.

[35,8] Hi cum mihi puero satis odiose facesserent negocium meque a meis amoribus depellerent, institueram ulcisci me calamo, sic tamen, ut nullius nomen perstringerem.

[35,9] Nondum annum uigesimum attigeram, cum hoc operis sum aggressus.

[35,10] Pauculis deinde post annis uisum est idem argumentum in dialogum retexere, quo lectio minus haberet taedii.

[36,11] Operis summum in quatuor libros digesseram.

[36,12] Primus refellebat ea, quae quidam, uel superstitiosi uel hypocritae religionis uerius quam religiosi, solent nobis in os iacere.

[36,13] Secundus subornata persona, qualis est apud Platonem Glauco, summis eloquentiae uiribus uituperabat eloquentiam totamque rhetorices panopliam ex intimis illius armariis petitam in ipsam rhetoricen expediebat adeo, ut felicis memoriae Ioannes Coletus simulatque librum eum legisset, serio mihi dixerit in familiari colloquio: plane liber tuus mihi persuasit neglectum eloquentiae.

[36,14] Cumque monerem, suspenderet sententiam, donec audiret eloquentiae patrocinantem, negabat a me posse dilui, quae intendissem.

[36,15] Tertius refellebat secundi uoluminis argumenta, uerum id nondum absolueram.

[36,16] Quartus agebat separatim causam poetices mihi puero tenere adamatae.

[36,17] Hunc nondum digesseram, sylua tantum ingens erat congesta operi futuro.

[36,18] Primum librum locupletaram Bononiae iam meditans aeditionem.

[36,19] Secundum emendaram relicturus Italiam, deposui apud Ricardum Pacaeum uirum omni uirtutum et ornamentorum genere cumulatum.

[36,20] Apud hunc uterque periit eorum uidelicet culpa, quorum fidem uir syncerissimus e suis moribus aestimabat.

[36,21] Prioris libri iactura me sane leuiter mouit, quod nimium resiperet ingenium puerile.

[36,22] Et in hunc crassissima quaeque congesseram.

[36,23] Caeteros malebam superesse, sed aliter uisum est fucis istis, qui cum ipsi nihil praeclari moliantur, insidiantur alienis laboribus.

[36,24] Louanium ubi commigrassem, comperi primum librum, ut olim a me scriptes erat, latius esse sparsum, quam ut premi posset.

[36,25] Parum enim abfuerat, quin iam euulgatus fuerit a quibusdam, qui sedulo magis quam prudenter fauent Erasmo.

[36,26] Id nequando fieret, ipse recognitum librum typographis commisi, cum alioqui perpetuo suppressum maluissem, praesertim cum hac de re prodiderit opus eruditum, acutum et expolitum Hermannus Buschius, cui titulum fecit, Vallum humanitatis.

[37,27] Sed tamen a nobis utcunque recognitum exire malui, quam sic ut erat descriptus nempe deprauatissime.

[37,28] Addetur secundus, si licebit nancisci.

[37,29] Reliquum operis addetur e pectore nostro, nisi penes quos lateant nostri commentarioli, maluerint esse boni uiri, quam alienarum uigiliarum furunculi.

[37,30] Quibus haec pars, quae totius operis deterrima est, non omnino displicet, aduigilent, ut caetera quoque peruestigentur.

[37,31] Eo libentius dabimus et alia quae nobis adhuc in schedis sunt indolata, uelut opus de conscribendis epistolis.

[37,32] Interim tibi dicabitur hoc fragmentum, eruditissime Sapide, qui tuae ciuitatis iuuentutem non minus diligenter instituis bonis moribus, quam bonis literis.

[37,33] Constanter perge quod coepisti, neque conquiescito, donec omnem barbariem pro tua uirili e Germania nostra profligaris.

[37,34] Satis diu nos ipsos ignorauimus pene pro beluis habiti iis, qui sibi nihil non tribuunt.

[37,35] Bene uale.

[37,36] Louanii.

[38,37] ANTIBARBARORUM LIBER PRIMUS AUTORE D- ERASMO ROTERODAMO.

[38,38] Cum adolescens, pestilentiae quae tum apud nostrates inclementissime saeuiebat defugiendae studio, in rusculum quoddam Brabanticum me contulissem tum salubre tum amoenum, quod is locus non solum tuendae saluti uerumetiam studiorum secessibus uel maxime uideretur idoneus, hoc nomine uel Platonis Academia potior, quod ocio par, salubritate uinceret, cum illam pestilenti coelo fuisse legamus, hic praeter salubris aurae commendationem habebat et silentii plurimum, amoenitatis etiam quantum philosopho satis esset fortassis et Musis, quae lympidis fontibus ac ripis smaragdinis et opacis nemorum umbris delectari feruntur; - hic latitantem ac suauiter rusticantem praeter spem inuisit Hermannus Guilhelmus, tum aequalium meorum unus longe mihi charissimus, quicum mihi a teneris (ut aiunt) unguiculis singularis quaedam charitas saneque iucunda studiorum societas sic cum ipsa prope aetate accreuerat, ac penitus iis uinculis ea fide ea beneuolentia conglutinarat, ut nec Oresti Piladem nec Pirithoo Theseum nec Patroclo Achillem nec Damoni Pithiam nec Eurialo Nisum coniunctiorem fuisse crediderim.

[39,39] Adeo copulat arctius animos hominum puerilium studiorum communio quam ulla cognationis aut affinitatis propinquitas.

[39,40] Ex huius igitur aduentu, uel hoc etiam gratiore, quod esset inexpectatus, cum incredibilem cepissem uoluptatem, ne hoc tanto bono solus adeo fruerer inuidus, communi amico Iacobo Batto, qui proximae ciuitatis Berganae tum erat publicus a secretis, confestim renunciandum curo, homini, deum immortalem, quo candore, qua morum suauitate, qua doctrina, quam felici facundia.

[40,41] Is iampridem partim mea praedicatione, qua de ueteri sodali lubens apud recentem uti solebam, partim ipsius literis accensus, incredibili quodam uidendi Guilhelmi desiderio flagrabat.

[40,42] Neminem enim adhuc mortalium uidi qui sic admiraretur, sic ueneraretur, sic adamaret eruditos, praesertim in his literis, quas non absque causa bonas appellant.

[40,43] Is uero simulatque resciuit, ascito e congerronibus suis uno duntaxat non dicam accurrit, sed prorsus aduolat, idque adeo nocte fere concubia, quod interdiu aegre liceret abesse, praesertim quod nuper in administrationem Rei p- uocato omnia popularius ac studiosius essent obeunda.

[40,44] Eius noctis minima portio somno tributa est.

[40,45] Vixdum diluxerat: consurgitur, reditur ad literatas fabulas, mox coeli serenitas ad prodeambulandum inuitat.

[40,46] Obambulatur, ac loci situm regionisque faciem hospiti demonstro.

[40,47] Ibi forte fortuna in diuerticuli ponte consistentibus, improuiso Iodocus Medicus, uir cum primis humanus atque eruditus, una cum Guilhelmo Conrado, eius urbis ciue primario, de uia nobis sese ostendit.

[41,48] Erat huic haud procul a nobis praediolum rusticanum, quo uir prudentissimus recipere sese solitus erat, quoties eum urbis urbanorumque negociorum cepisset satietas (nam apud suos summo magistratu subinde fungebatur), quoties fluctus illos ciuilium causarum uoluisset paulisper effugere, quoties nugari liberius atque (ut ait Flaccus) discincto ludere collubitum esset.

[41,49] Porro perpetuum hoc tempus quod ruri agebatur aut ille apud nos aut nos apud illum eramus, tum quod hominis et comis et eruditi consuetudine delectabar, tum quod essent mihi quaedam communia cum illo negocia.

[41,50] Is ubi nobis conspectis suo more blandius arrisisset, mox ego: Quo tam mane, inquam, fugitiue?

[41,51] Male (ita me deus amet) cum Rep- agitur quae tibi sit tradita, qui tanquam luscinia quaedam nemoribus nihil anteponis: urbem non secus quam caueam odisti.

[41,52] Quid cum rure consuli, quid tibi cum hoc ocio, homo hominum qui uiuunt turbulentissime?

[42,53] Ad haec ille exhilaratus : Prorsus, inquit, tuis delitiis inuideo, homo hominum qui uiuunt felicissime, qui dum nos miseri turbulentissimis illis negociorum undis sursum ac deorsum iactamur, ociosus interim ac uacuus cum tuis Camoenis obambulas et animum oblectas, nunc cum amiculo quopiam quicquid libuit garriens, nunc cum ueterum scriptorum aliquo confabulans, interdum poeticam aliquam cantilenam modulans, nonnunquam chartis ceu fidis sodalibus committens quod animo uersaris.

[42,54] Quo minus miror si nobis persaepe uocantibus tu a tuis istis nemoribus in urbem extrahi nequeas.

[42,55] Hic ego: Nae tu, inquam, non paulo minus desipis quam tui collegae, qui istoc sis animo.

[42,56] Quod si tuae te Sirenes sinerent, cupiditas atque ambitio, mirum ni istos fluctus plane cum totis urbibus facile contemneres.

[42,57] Sed dum parum optimatem uideri pudet, parum recte quid ad iucundam uitam sit optimum eligis.

[42,58] Tum ille: Non ita procul, inquit, a scopo tua aberrat oratio.

[42,59] Atque utinam inficiari liceret quod dicis, sed excutiam me fortassis aliquando, et Scipionem illum tuum, quem mihi praedicare non desinis, imitabor.

[42,60] Verum interim, cum per dies aliquot ferias a negociis futuras scirem et heri forte uespertinus occasus serenitatem polliceri uideretur, sub auroram rus me cum tota familia contuli.

[42,61] Simul autem et Battum intuitus, ex insidiis se proferentem: Et unde, inquit, tu huc? aut quinam, cedo, tam mane, qui nobiscum heri ad multam usque noctem potaris ?

[43,62] Hic Battus homo ad iocos factus: Mirari, inquit, non debes, si nocturnum compotorem tuum mane ruri offendas.

[43,63] An ignoras quanta soleam esse noctua?

[43,64] Adest qui me Daedalum fecit.

[43,65] Apud Nasonem cuidam "pedibus timor addidit alas", mihi amor alas plusquam Daedaleas assuit.

[43,66] Atque interea Guilhelmum conniuens subindicabat.

[43,67] An tu putas fieri potuisse, ut Battum a tam desiderati capitis conspectu tenebellae illae remorari possent, quas leuioribus etiam in rebus saepenumero fortiter contempsit?

[43,68] Arrisit consul, conscius Battum in prima adolescentia ad furtiuos puellarum amores fuisse propensum, a quibus tamen mox auocarunt literae.

[43,69] Porro ubi de Guilhelmo sensit consul, continuo ipse quidem cum Medico de rheda descendit, uxorem uero cum sua pompa (ut aiebat) in uillam praemisit.

[43,70] Hic ego: An non, inquam, de nostro rure perquam maligne sentis, qui tantum puellarum gregem tecum apportaris?

[43,71] Quid ita? respondit ille.

[43,72] Quia satis apparet, inquam, tuo iudicio neque Pieridum neque Charitum neque Dryadum neque Naiadum ullam in nostris uersari nemoribus.

[43,73] Imo chorum, inquit, facere uolui, et uestras semideas cum his humani generis Nymphis coniungere.

[43,74] Sub haec Batto paululum seducto familiarius in aurem: Scelerate, inquit, cur non passus es me Icarum tuum tecum huc aduolare, praesertim cum scires me non minus teipso hominis uidendi desiderio teneri, idque adeo tua opera.

[43,75] Primum omine terrebar, inquit; deinde, ne dolo dicam, inuidebam tibi tam opiparam uoluptatem, ipse adhuc famelicus; expletus, tum denique sodales aduocassem, quare (ut ingenue fatear) nunc quoque uenisse te submolestum est.

[44,76] Vereor enim ne homo negociosissimus, qui non solum ut Caecias quispiam attrahas negocia, uerumetiam ultro sequentia fugientem nusquam non tecum circunferas, ocium nostrum nonnihil sis interturbaturus.

[44,77] Iodoci quoque quem tecum adducis tetricam philosophiam odimus.

[44,78] Nos perpetuum hoc triduum meris nugis liberrimisque susurris transigere decreueramus.

[44,79] Quid inter haec nobis cum fascibus aut quid cum supercilio philosophorum?

[44,80] Tum consul: Imo, inquit, in tempore adsumus; una nugabimur omnes.

[44,81] Nam et Iodocus quicquid seuerioris philosophiae uxori commisit (habebat autem submorosam) et ego consulem domi reliqui.

[44,82] Quae cum risissemus, Agite, inquit Battus, si fidem datis ita futurum, recipimus uos in gregem nostrum.

[44,83] Deinde consalutato Guilhelmo, perreximus obambulare, non sine uariis (ut fit) sermonibus, de regionis situ, de soli natura, de coeli salubritate, de calamitate nostrae Hollandiae; tandem (ut solet in huiusmodi fabulis alius ex alio sermo incurrere) in ueterem quidem illam sed prorsus iustissimam nostrorum temporum querelam incidimus.

[45,84] Quaerebamus non sine uehementi admiratione, quae tam uasta calamitas tam uberem, tam florentem ac laetam optimarum artium frugem dissipasse, quod tam dirum et immane proluuium omnes prope ueterum literas olim purissimas tam turpiter confudisset; qui fieret ut nos priscos scriptores tam immenso interuallo sequeremur, ut qui nunc doctrinae tenerent arcem, pauculis quibusdam exceptis, uix idonei uiderentur qui cum priscorum mulierculis aut pueris elementariis in palaestra literaria possent decertare, et qui nunc imperatores exercitum ducerent, apud illos ne inter gregarios quidem milites asscribi mererentur, quique nunc disciplinarum clauum moderarentur, tunc ne in sentina quidem locum inuenissent.

[45,85] Ac Medicus quidem, homo promptae facundiae, sed astrologiae mire deditus, cui nihil non tribuebat, alioqui uir pius ac probus, totius mali causam in sydera reiicere moliebatur, permulta in eam rem disserens cum acute tum etiam probabiliter: ab his rerum humanarum uicissitudines proficisci, hinc orta atque extincta rursus imperia, hinc regna aliunde alio translata, hinc toties immutatos mortalium animos mores habitus studia fortunas fluxisse docebat.

[46,86] Syderum certas quasdam esse uices, nec uim omnibus eandem; alia studiis amica, alia rursus infensa.

[46,87] Ita fieri ut illis imperia uicissim alternantibus studia quoque inuicem modo frigere modo uigere, modo iacere, modo in precio esse contingeret; et ab orbe condito prope repetens singularum aetatum mutationes magna admiratione memoriae collegit.

[46,88] At consul non improbatis usquequaque quae disseruerat Medicus, literarum interitum multis coniecturis in Christianam religionem conferre nitebatur.

[46,89] Non quod de hac parum pie sentiret, cui et si quis alius erat addictus, sed quod ab hac crederet ansam esse porrectam.

[46,90] Videbant exordia nostrae religionis non a philosophis, non ab oratoribus, non a dialecticis aut mathematicis, sed a simplicissimo Christo nata, ab idiotis apostolis propagata.

[46,91] Proinde mundanas disciplinas prisci religionis cultores ut rem Christo inimicam horrebant, et pulchrum habebatur nescire prophanas literas, neque minus laudis erat negligenti philosophiam Aristotelicam aut Platonicam quam contemnenti regna, calcanti diuitias, spernenti uoluptates.

[46,92] Quicquid enim mundus suspiciebat, hoc fastidiit religio, cuius studio uehementi magis quam sapienti et immodico quodam aduersariorum odio, cum quibus adeo sibi nihil uoluerunt esse commune, ut uel optima relinquerent, neglectae sunt disciplinae liberales, nihilo prudentius agentibus quam si Gallus odio Britannorum mallet nudus incedere quam panno apud Britannos texto uestiri, aut si Britannus mallet siti disrumpi quam uinum bibere apud Gallos natum.

[46,93] Et fortassis erant qui simpliciter errantes negligerent studia literarum; erant et qui laborem fugientes inertiam suam honesto religionis nomine praetexerent, quando sub nulla umbra melius tegitur iners ocium et segnis ignauia.

[46,94] Nonnulli fortassis, et haud scio an multo maxima pars, non alia de causa oderunt bonas literas quam quia non didicerant, et pigebat simul ac pudebat discere.

[47,95] Huc adiuuerunt primum tyranni quidam qui Christianis scholas praecludebant, existimantes fore ut religio destituta doctrinae facundiaeque praesidiis sponte sua consenesceret et tandem aboleretur.

[47,96] At cum sentirent se per aduersarios eruditionis et eloquentiae praesidiis urgeri, coeperunt et ipsi iisdem armis ac telis communire sese, ut hostem suo (quod aiunt) gladio iugularent.

[47,97] Deinde secuti sunt homines impense pii, qui cum animaduerterent ex ethnicorum libris, uehementer adamatis ob eruditionis splendorem et illecebram eloquentiae, hauriri etiam nonnihil paganismi, iamque sic ubique propagatam esse religionem Christianam, ut eorum librorum usus non magnopere desideraretur ad confutandos aduersarios, huc incumbebant ut extincta superstitione Iudaeorum et Ethnicorum simul et literae et linguae tollerentur.

[47,98] Fortassis et illud perspexerunt, non optime conuenire purae religioni et perfectae doctrinae.

[47,99] Pietas fide nititur, eruditio uestigat argumentis et rem in quaestionem uocat.

[47,100] Postremo fit nescio quo pacto, ut minus tractabiles sint eruditi quam idiotae.

[47,101] Atque hinc est quod abbatum uulgus hodie nihil magis cauet quam ne monachi altius penetrent ad bonas disciplinas.

[47,102] Malunt enim ouibus quam hominibus imperare nec ob aliud malunt nisi quia facilius est.

[47,103] His rebus factum est ut neque studiis suus honos haberetur, et optimi quique libri unici literarum custodes aut data opera perderentur aut neglecti interirent.

[47,104] Mox eo deducta res, ut turpe etiam sibi ducerent principes ac praesules scire literas.

[47,105] Ne tamen omnino caeca esset hominum uita, si nulla extaret eruditio, omnis cura professioque literarum in monachos est relegata, a quibus aliquandiu non omnino pessime tractatae sunt.

[47,106] Mox cum hi quoque supercilio turgidi ad luxum sese uerterent, neglectis linguis, neglecta antiquitate, nata est nescio quae perturbata doctrina et prorsus inerudita eruditio qua non solum humanae disciplinae, uerumetiam ipsa theologia miseris modis uitiata fuit.

[47,107] Haec aliaque in hanc sententiam cum disseruisset consul, Guilhelmus tum plurimis coniecturis, tum grauissimorum scriptorum autoritate sese moueri dicebat, ut omnium rerum senium quoddam esse crederet.

[48,108] Mundum uniuersum et quicquid hic gignit mundus sua quadam iuuenta subolescere, ac rursum posteaquam ad summum uigorem suis auctibus peruenerit, tandem ad senium uergere ac sensim in deterius prolabi; Cybelen illam deorum parentem iam sterilescere et quae olim iuuenes deos gignebat, nunc longo pariendi usu effoetam, uix homines producere: huc enim referebat aenigma huius fabulae.

[48,109] Non pauca in hanc sententiam et e priscis illis theologis, nostratibus tamen, adferebat, sed quae ad rem non admodum pertinent, ut hic uerbosa oratione recenseam.

[48,110] Breuiter eo euasit, ut nostri temporis homines ingenio minus ualere diceret quam ueteres illi ualuissent, naturamque quasi senescentem, quae olim non corpora modo praestantiora uerumetiam ingenia magis (ut ita dicam) mascula felicioraque producebat, nunc homunciones ut pusillis corporibus, ita ingeniis non paulo deterioribus generare.

[48,111] Itaque demum fieri, ut quae ueteres inuenire potuerunt, nos ne percipere quidem possemus inuenta.

[48,112] Cumque illi mirabilem doctrinae uim cum eloquentia pari coniunxerint, nos alterum etiam horum parum feliciter tentare.

[48,113] Quae cum admirarer quadam quasi declamatoria ratione adeo scite a singulis disputata, ut mihi nemo non confessa dixisse uideretur, Battum meum iamdudum dicturientem animaduerti ac nescio quid secum parturientem.

[49,114] Erat enim ut ingenua quadam dicendi libertate non sine dicaci uehementia praeditus, ita non secus ipse barbaris quam illi literis infensus, adeo ut ad occursus horum frequenter aut nausearet aut incandesceret, nonnunquam uelut omen infaustum mutata uia declinaret.

[49,115] Hunc igitur caeteris expectantibus intuitus : Dormis, inquam, Batte, et iam Battus non es.

[49,116] Vides ne iamdudum equum in planitiem suam prouocari?

[49,117] Arrisit ille et mouit caput.

[49,118] Mox ut magis etiam hominem excitarem, rogabam, ecquid ista probarentur.

[49,119] Tum ille uultu quo solet faceto: Per quam magnifice quidem dixistis omnes, inquit, uerum interim promissa non praestatur fides.

[49,120] Conuenerat ne quid praeter nugas ageretur, et in mediam philosophiam repente incidimus; quanquam uestra ista uel iratum me nonnihil delectarunt.

[49,121] Verum quid nostrae cessatiunculae cum istis tam impeditis, ut uix Chrysippus etiam ipse aut Carneades et ieiunus et elleboro purgatus expediuerit?

[49,122] Nam tu quidem, Iodoce, ita philosophum domi reliquisti, ut astrologum nobis attuleris, et tu ita consulem posuisti, ut philosophum (si superis placet) indueris, Dionysium opinor illum Syracusanum imitatus.

[49,123] Quanquam quod attinet ad sententias, nemini uestrum prorsus accedo, atque interim ingenium et eloquentiam miratus sum potius quam iudicium.

[50,124] Alius enim innoxia sydera uocauit in crimen, alius optimam religionem poenae ream egit, alius naturae nescio quam senectam causatus est.

[50,125] Iniquissime (quantum ego quidem sentio) omnes.

[50,126] Quale enim est, obsecro, culpam hominum in res ipsas reiicere?

[50,127] Et quod nostro uitio commissum est, quouis relegare potius quam culpam nostram agnoscere?

[50,128] Quod si studio nobis est malorum causam, quae negari non possunt, a nobis depellere, quin quicquid in uita mortalium accidit mali in Aten Homericam reiicimus?

[50,129] Quemadmodum apud eum poetam facit Agamemnon et Iuppiter, utque Christianorum uulgus, quicquid sua stulticia designant, in cacodaemonem autorem et instigatorem reiiciunt.

[50,130] Quam fenestram si patimur aperiri, quid obstiterit quominus posthac libidinosus iuuentam, auarus ac sordidus senectam, ambitiosus fortunam, iracundus corporis temperaturam accuset?

[50,131] Quin ego omissis ambagibus istius rei autorem, quem coelo terraque quaeritis, uel indice si lubet, commonstrabo.

[50,132] Quod ut faceret flagitantibus nobis, consulem digito designans : Tute, inquit, si nescis, istius autor es mali, in tuum caput omnis haec culpa refunditur.

[50,133] Cui cum Res publica suas fortunas omnes, suam salutem, dignitatem, amplitudinem, denique quo nihil habet charius, suos liberos in manus dederit, tu tam pestilentes homines in ciuitate sedere, quid autem dixi sedere? imo regnare sinis impune.

[50,134] Cumque consul admiratus interpellasset: Quos tandem istos ais tam pestilentes?

[51,135] Hos, inquit ille, asellos Arcadicos, siue mauis Antronios, quos publicis in ludis in quibus optimae literae tradi debuerant, impudentia plusquam asinina passim audis non loqui sed rudere, qui magna (ut est apud Fabium) confidentia atque autoritate "stulticiam suam perdocent"; qui se ob eam rem ludo literario praefectos, imo adeo natos arbitrantur, ut nos quicquid est bonarum literarum dedoceant, ut omnibus suam inculcent inscitiam ac sui similes reddant.

[51,136] Simulque permultos nominabat, qui id temporis insigni stoliditate nobiles habebantur, cum quibus monstris Batto continuum et irreconciliabile bellum erat, donec publicum eius urbis ludum moderaretur (nam hinc ad secretarii munus erat ascitus); quorum ego nomina prudens supprimo, siue quod hoc ipsum famae illis inuideam, dignis qui sempiternae obliuionis tenebris sepulti iaceant, siue quod nolim meas chartas spurcissimis nominibus inquinari, praesertim cum huius generis maximus ubique sit numerus, ut semper fuit pessimarum rerum maxima foecunditas.

[51,137] Hiscine, inquit, beluis miseri ciues sua uiscera committunt, his clarissimi principes liberos suos credunt, his generosissimis ingeniis praediti adolescentes et iidem bonarum artium auidi committuntur, quos ex ingenuis rusticos, ex indoctis indociles, ex stultis insanos reddant?

[51,138] Haec, inquam, in tua Re publica fiunt, te ciue, te primate, te consule?

[51,139] Priuata atque adeo minimi momenti negocia mirum est quanta uigilantia curentur; haec pestis et publica et tanta, quanta in Re publica non queat ulla maior existere, negligitur, imo fouetur?

[52,140] In alios sontes, qui uel paulum aliquid priuati damni dederint, perquam seuere animaduertitur: hic aere mulctatur, ille uapulat; alius ob aes alienum ultra diem prolatum in carcerem detruditur, alius in exilium eiicitur, aliis ob inuolatum poculum aut nummorum pauxillulum laqueo guttur frangitur.

[52,141] In his et huiusmodi ualet disciplinae seueritas, ualent leges, uigilant magistratus; et eum qui liberos uestros, quibus (ut par est) nihil habetis antiquius, nihil dulcius, unicam Reipublicae spem, tam indigne corrumpit, non eiicitis, nullo supplicio dignum ducitis?

[52,142] Capite plectitur qui equum abduxit, et qui tot tam chara ciuitatis pignora prodidit, imo perdidit, eum non iugulatis?

[52,143] In eum qui equum conductum secus quam debuit habuit, ex legibus est actio, et filii male tractati nulla est actio?

[52,144] Si uillicus hic tuus, huius uicinus, felicem agrum tritici feracem zizaniis ac iuncis consereret, dic mihi, te quaeso, quid faceres?

[52,145] Nimirum eiiceres, in ius uocares, damni dati reum ageres; et nullo supplicio dignus uidetur, qui felicem ac generosam puerorum indolem ita imperitiae spinis ac uepribus occupauit, ut non sarculo ac ne incendio quidem repurgari queat?

[52,146] Qui in feriendo nomismate paulum modo aliquid fraudis admisit, horrendis exemplis poenas legibus dare cogitur; at qui pueros in suam fidem acceptos pro liberalibus et saluberrimis literis nil nisi meram stulticiam docuit, praemio dignus uidetur?

[53,147] Nec alia in re sunt uel oscitantiores uel infeliciores summi etiam principes.

[53,148] Adhibentur multi qui praegustent cibum; non adhibentur qui dispiciant, quid in animum ac pectus illorum infundatur.

[53,149] Periclitatur medicus aut chirurgus, si parum accurate tractauit principis corpus; et nihil est periculi istis, qui sic tractant animum tam multis imperaturum?

[53,150] Non temere committis equum curandum ac fingendum; nec circunspicis cui credas fingendum filium?

[53,151] Quasi patris officio functus sis, si modo genueris, ac non multo maxima pars sit officii paterni recte instituere quod genueris.

[53,152] Quid enim refert bene natum esse, nisi ad naturam accedat honesta educatio?

[53,153] Non cuiuis credis colendum fundum, consulis probatos agricolas longoque rerum usu probatos; et filium praeceptori traditurus ex ptochotyrannis istis quempiam in consilium adhibes, et uiam quam ille caecus tibi monstrauerit ingrederis?

[53,154] Ex horum sententia quemlibet scholae publicae praeficis, quorum iudicio non debebas stabularium asciscere?

[53,155] Nihil est similius regno quam ludi literarii moderator; et his tyrannidem permittimus in liberos, quos, si nosses, nolles imperare canibus tuis?

[53,156] Magno conducitur, qui iuuentutem uerberibus ac minis excarnificatam doceat et scire nihil et sibi uideri nihil nescire; quin saepenumero fit ut mores istorum nihilo sint meliores literis.

[53,157] Quantum autem flagitium, primam illam ac felicissimam aetatem, bonis disciplinis a natura datam, iis inficere quae aut maiore labore post dediscenda sint nobis, aut magno nostro malo tenenda.

[53,158] Tria sunt unde potissimum rerum publicarum salus aut etiam pestis mihi pendere uidetur: a principe recte aut secus instituto, a concionatoribus publicis, et ludi magistris.

[53,159] Sed huius postremi par erat potissimum curam agi, quod ludi magister primum innoxiam ac rudem aetatem curat, quae sibi nondum potest prospicere, deinde optimae spei annos, qui et fugiunt ocyssime et redeunt nunquam.

[53,160] Apud Rhomanos olim atrocissimo supplicio necabatur, qui non ex usu publico gessisset imperium.

[53,161] Vtinam extaret similis aliqua lex, quae in perniciosos pueritiae moderatores dignum aliquod exemplum statueret.

[53,162] Nunc honos etiam isti beluae, et sic merito, datur ex publico merces.

[53,163] Quin tanta pestis publicis manibus potius discerpitur?

[53,164] Cur non in solas terras aliquo deportatur?

[54,165] Cur tu consul Camillum tribunum illum militarem non imitaris ut, quemadmodum ille malae fidei magistrum nudato a tergo corpore uinctisque manibus pueris iisdem quos hostibus prodiderat flagris in Faliscorum urbem redigendum tradidit, ita pari pompa pueritiae corruptores istos ex urbe tua cures exigendos?

[54,166] Miraris interire literas, cum cerdones, imo caudices, ludos teneant literarios?

[54,167] Miramur antiquam eruditionem iam olim degenerare, cum doctoribus ipsis nihil sit indoctius?

[54,168] Magis equidem mirarer, ni sic eueniret.

[54,169] Quaeso te, quid a rudi praeceptore possit expectari nisi rudior discipulus ?

[54,170] Atque, ut est in uetere prouerbio : Quid a malo coruo nisi malum ouum?

[54,171] An hic uerum non est, quod scripsit Horatius: "Est in iuuencis, est in equis patrum Virtus, nec imbellem feroces Progenerant aquilae columbam : Fortes creantur fortibus.

[54,172] Atqui fieri uidemus ut filii non semper referant corporum uitia quae erant in parentibus.

[54,173] Noui ipse fratres aliquot caeco patre matre clauda natos, quorum nemo tamen caecus esset aut claudus.

[54,174] Caeterum ubi animus in animum transfunditur et ingenium ab ingenio formatur, fieri non potest quin discipulus referat praeceptorem, uelut animi parentem.

[54,175] Quid hic sydera et coelum innoxium criminamur?

[55,176] Quid immerentem naturam incusamus?

[55,177] Quid salutifera commeruit religio, ut in tantam inuidiam adducatur?

[55,178] Tu modo aduigila, ut parentur idonei praeceptores; dent operam principes, ut sit honos bonis literis: uidebis nimirum neque sydera neque ingenia nostris seculis, imo nec regionibus, adeo defuisse, tametsi non inficior uix aliam reperiri crassiorem, quod ad literas duntaxat attinet.

[55,179] Quod si ipsi nobis (ut facimus) defuerimus, frustra uel uniuersum arrideat coelum; apud nos fatales illi cometae sunt, qui suo afflatu pestem inuehunt optimis studiis.

[55,180] Nihil itaque miror extingui literas, quas certatim omnes contendunt extinguere, uindicare perpauci.

[55,181] Vere dictum est "Honos alit artes", et illud: "Sint Maecenates: non deerunt, Flacce, Marones".

[55,182] Vbi nunc honos literis debitus?

[55,183] Vbi locus expolito ingenio dignus?

[55,184] Vbi fructus quem longos egregiosque labores consequi par fuit?

[55,185] Qui hodie professione religionis sese uenditant, consummatam pietatem arbitrantur nihil scire, ac maxima ex parte aut quaestui seruiunt aut uentri; ecclesiae proceres Epicurum fere quam Ciceronem malunt imitari.

[55,186] Principes, quorum liberalitate studia literarum et prouocari solent et foueri, non Platones iam sed Gnathones sibi asciscunt.

[56,187] Munera ferunt moriones, palpones, uoluptatum architecti.

[56,188] Pluris est qui canem bellum adducat quam qui librum eruditum porrigat.

[56,189] Sacerdotiorum ampli census aut uenalia sunt aut malorum obsequiorum praemia.

[56,190] Ad abbatias caeterasque dignitates stupidissimi quique potissimum irrumpunt.

[56,191] Queritur Satyrographus, quod diuites "tantum admirentur laudentque disertos, ut pueri Iunonis auem".

[56,192] At hodie probro est scire literas.

[56,193] Nusquam magis regnat quam apud nos pestilens hoc hominum genus, quos merito ptochotyrannos dixeris: hi rerum omnium censuram sibi uindicant praesertim apud stultas atque etiam impudicas mulierculas, et apud imperitam multitudinem; his persuadent egregii sycophantae haeresim esse scire Graecas literas, haeresim esse loqui quo more locutus est Cicero.

[56,194] Et quis tandem sani capitis cupiat sese tam diuturnis macerare laboribus, sine quibus nec mediocris literatura paratur, odium denique summamque inuidiam praemii uice reportaturus?

[56,195] Iam porro fac citra conatum eruditionem dormienti contingere, quis non malit uel in ultimas Indiae solitudines profugere quam hos literatorum simios ferre?

[56,196] Equidem priscorum hominum more, quos e truncis arborum natos finxit antiquitas, non paulo malim inter pecora uitam transigere quam inter hoc brutorum omnium brutissimum genus, quibus apud nos mihi differta uidentur omnia, qui pari stoliditate et suam rusticitatem admirantur et alienam doctrinam contemnunt.

[57,197] Sed inter has beluas uerius quam homines, nullum odiosius aut pestilentius aut Musis omnibus infensius quam isti quidam religionis larua personati, de quibus modo dicere coeperam, qui uenerando cultu simulataeque sanctimoniae specie non mediocrem autoritatem sibi pararunt apud idiotas, praesertim apud mulierculas, quarum et stulticia abutuntur et libidini fortiter succurrunt, tauri egregie obesi neque uulgariter mutoniati: hos adhibent in consilium, et si non adhibeant, ipsi qua sunt impudentia ultro semet ingerunt, uolentibus nolentibus.

[57,198] Consulitur igitur camelus de saltatione, de cantione asinus.

[57,199] Quid enim aliud fit cum Minorita aut Iacobita aut Carmelita uelut oraculum consulitur, cui puer ad optimas disciplinas destinatus formandus tradi debeat, quibus rationibus et autoribus instituendus sit, non aliter, quam Demodocus ille Platonicus consulebat Socratem?

[57,200] Ibi mihi consultor ille stupidus ac superciliosus, nihil Socratis referens praeter uultum et taurinum intuitum, mira seueritate cum primis deterret a lectione poetarum.

[57,201] Porro bliteis istis poetae sunt et Quintilianus et Plinius et Aulus Gellius et Titus Liuius, breuiter, quicunque Latine scripserunt; adeo non intelligunt quid sit poetice, quam poetriam uocare solent, ut nec poetae qui sint aut dicantur intelligant.

[57,202] Vestigia quibus ipsi sint ingressi commonstrant, homines ex mera barbarie nati, simul et educati.

[58,203] Alius iubet edisci psalterium, alius censet linguam Latinam petendam ex prouerbiis Solomonis, alius uocat ad insulsissimum autorem Michaelem Modistam, alius ad Mammetrectum, alius ad Catholicon; ut quisque infectus est, ita dant aliis consilium.

[58,204] Deinde si quem nouerint praeceptorem tam insigniter asinum quam ipsi sunt insigniter hypocritae, ad eum mitti iubent miserrimos adolescentulos.

[58,205] Nec difficile persuadent primum idiotis, deinde callidissimi simulandae probitatis artifices, postremo uulgus hominum fere deterioribus acquiescit libentius.

[58,206] Contra, si quem olfecerint politius eruditum, abominantur.

[58,207] Caue, inquiunt, poeta est, parum Christianus est.

[58,208] Haec nusquam non instillant auribus hominum in concionibus, in quibus regnant, populi stulticia freti, in priuatis colloquiis, in arcanis illis confessionibus, in quibus sibi dii uidentur.

[58,209] Quem inter haec portenta non pigeat uiuere?

[58,210] Cui non "lubeat et ultra Sauromatas et glacialem Oceanum fugere", si modo ueterum illorum et modestiam et eruditionem cum huius nostri seculi tum arrogantia tum inscitia componat?

[59,211] Sed quid longam et inanem querelam ingredimur?

[59,212] In te ut dixi, omnis ista culpa recidit, qui si istos et indoctissimos doctores et inconsultissimos consultores uel eiiceres uel, quod illis esset dignius, culleis insutos cimicibus ac pulicibus differtis in mare uicinum praecipitares, ad quiduis supplicii deposci non recusarim, nisi mirabilem eruditorum hominum prouentum propediem cernas efforescere.

[59,213] Quibus commemorandis cum Battus uehementius incandesceret, nam homo alias placidus ac lenis hic sibi temperare nunquam potuit, sic adamabat bonas literas, subridens consul: Quo supplicii genere perdendi sint isti, Batte, inquit, post consultabimus; ego, si Iuppiter essem, omnes in asinos uerterem et camelos.

[59,214] Sed interim probe uideris intelligere me hic priuatum adesse, qui tanta ista libertate in me ausis uti, tanquam cum Conrado tibi res sit, non cum consule.

[59,215] Verum ego te uicissim, si pateris, criminabor, qui tuum officium praeterieris.

[59,216] Siquidem tuum prorsus erat, qui publico munere fungereris ista tam nephanda ad consulem ac senatum referre, nisi forte frustra sedes in consilio; certe tuae partes erant monere.

[59,217] Haec ideo consul, ut magis etiam inflammaret ardentem.

[59,218] Tum Battus: De referendo mihi narras impudens, quasi ista in re non omnes Herculis labores susceperim, imo prope uicerim?

[59,219] Meminisse te scio, quanquam male salsus dissimulas, cum ante biennium fere reuersus a Lutecia Parisiorum, administrationem ludi literarii suscepissem, quod ibi Augeae stabulum repererim.

[60,220] Deum immortalem, quas nugas, quae somnia, quae ludibria, quam barbariem, quos sentes, quam fecem infelicissimis adolescentibus inculcauerant ii, qui ante me nihil scire docuerant !

[60,221] Tum re quidem ipsa Fabianum illud nimium approbaui, non paulo molestiorem esse dedocendi quam docendi laborem.

[60,222] Nam simulatque zizaniam illam, ita ut erat necesse, instituissem reuellere, dictu mirum quam amaris odiis, quam deuoto agmine, quam gladiatorio animo sint coorti in nos illi imperitiae magistri.

[61,223] Age, quid unquam in tua Republica uidisti ea seditione turbulentius?

[61,224] Incitauerant in me de clero simili dementia imbutos, quae maxima multitudo est; tum oppidi primores, quorum animi auitum adhuc rus sapiebant; praeterea iuuenum maiores plerosque, quorum pietatem religioso metu sollicitabant, ut filiorum pudori mature consulerent.

[61,225] Incenderant et fabros, fullones, cerdones, pharmacopolas, mendicos, mimos, blaterones, aucupes, piscatores, essedarios, cetarios, coquos, fartores, baiulos, a quibus non perinde ingenio differunt atque cultu.

[61,226] Ad haec tonsores, lenones, lenas, aniculas, et quos non?

[61,227] Vulgi infimi partem multo maximam, id quod neutiquam ardui erat negocii, tum quod per se sit irritabile uulgus, tum quod pro insita stoliditate literas habet inuisas, tum quod pari temeritate absurdissima quaeque perlibenter et miratur et tuetur.

[61,228] Sed ducum uirtutem prosequamur.

[61,229] Hi uero tantis copiis freti passim in me diras atque atroces uoces iactabant, in foro, in compotationibus, in officinis, in tonstrinis, in lustris, publice priuatim, ebrii sobrii, dictitantes externum hominem nescio quem nouam quandam haeresim serere; optimos illos autores, Alexandrum, Graecistam, Ebrardum, Modistam, Breuiloquum, Mammetrectum, Catholicontem, quibus et aui et proaui ipsorum doctissimi euasissent, nunc indigne extrudi; inaudita quandam atque horrenda ethnicorum induci portenta, Flaccum, Maronem, Nasonem; iuuenibus iam nihil nisi de amando praecipi, ea pueris inculcari quae ne grandioribus quidem scire fas esset.

[61,230] Nisi quamprimum prospectum fuisse, actum esse de religione Christiana; Antichristi seculum iam aut adesse aut certe quam proxime instare.

[62,231] Venisse enim doctores, qui blandirentur iis quibus aures essent nouarum rerum auiditate prurientes, quoque iuxta Pauli uaticinium a ueritate auocarent, ad fabulas traducerent adolescentes.

[62,232] Vidisti ipse testis in eo tumultu, quantum me Herculem praestiterim, quot leones, quot sues, quot Stymphalidas aues, quot tauros, quot Antaeos, quot Geryones, quot Diomedes, quot Nessos confecerim, ut Cerberum e latebris illis, ubi exangues umbras territabat, extractum coelo ostenderim, quanta uirtute Lernaeam hydram foecundam suis mortibus igne Graeco uix tandem extinxerim, et haud scio an adhuc spiret pestis illa omnium perniciosissima.

[62,233] Vrbis nostrae Pompeius, quanquam ille Midae quidem similior quam Pompeio, quid moliatur, haud me praeterit.

[62,234] Tot unus monstris obiectus non cessi tamen, imo peruici, iis quibus sanior erat mens persuasis, caeteris clarissima ratione confutatis, contemptis nonnullis.

[62,235] Quae cum Battus dixisset, Moriar, inquit Guilhelmus, ni tu, mi Batte, non supplicatione modo uerumetiam triumpho dignissimus es.

[62,236] Nam si Ion ille rhapsodus apud Platonem, quod unum Homerum laudibus extulisset, meritum se iactitat, cui eius poetae studiosi coronam auream imponerent; tu uero, qui uniuersam prope literaturam contra tot portenta strenue defendisti, quanto dignior es cui Musae aut ipse etiam Apollo lauream triumphalem imponat, aut certe qui in omnibus Museis stes aureus.

[62,237] Ad quem iocum cum arrisissent caeteri, Battus quoque iam hilarior: Age, inquit, rideor Hercules, et uobis Pyrgopolinices quispiam uideor; tamen qualisqualis sum, quod potui sum conatus; quod si, Guilhelme, huic animo tua lingua eruditioque fuisset adiuncta, melius fortasse cum literis ageretur.

[62,238] Tum consul: Age inquit, Hercules, quid si tibi pro rebus fortiter gestis triumphum decernamus et quidem speciosiorem, quam unquam uel Paulo Aemilio uel Pompeio contigerit.

[63,239] Cras niueis equis uectus urbem laureatus ingredieris, plaudentibus utrinque uniuersis bonarum literarum studiosis; barbari duces tua uirtute domiti reuinctis (ut digni sunt) post tergum manibus triumphalem currum antecedent, uictori populo supplices manus ostendent.

[63,240] Miles uictor a tergo imperatoris laudes cantabit, praeda circunferetur, trophaea figentur Phoebo, nouemque sororibus opima spolia dicabuntur.

[63,241] Quid quaeris? deum te facimus, ut iam non alter sis Hercules, iuxta prouerbium, sed prorsus ipse sis Hercules; quid unquam simile promeruit ille? uerum ea lege, si hoc prius feceris, quod uictores facere consueuerunt, ut uerum abs te terra marique gestarum et totius certaminis huius rationem nobis luculenta oratione exponas, quod etiam ut triumphum tantum contemnas, recusare tamen nequaquam debes uel nostra causa, qui tantopere id flagitamus, uel literarum amore, quibus scio tibi nihil esse antiquius, uel denique Reipublicae causa, in quam tu nuper receptus sollicitudinem illi et pietatis officium debere coepisti.

[63,242] Nam quod tu me modo insimulabas, quid me posse censes unum inter tot hominum capita longe aliter sentientium?

[63,243] An me uis (quod dici solet) aduersum stimulum calces? praesertim cum nec mihi ipsi satisdum sit haec confirmata sententia, ita nonnunquam istorum disputationibus labefactor, ut partes uestras uix satis tutari queam.

[63,244] Et quod nunc quidem serio dicendum sit, Batte, si uera sunt quae mihi de tuis endoxis, adoxis, amphidoxis soles disputare, non minimam profecto turpitudinis partem causa uestra uidetur obtinere, non apud uulgus modo, uerumetiam apud literis aequiores.

[63,245] Nam sunt uestri autores, ne mentiar, primum ethnici, quod tamen utcunque poterat defendi, deinde cognitu perquam difficiles, quod ipsum non paucis odium parit, postremo quod est grauissimum, lasciui, imo etiam obscoeni.

[63,246] Nunc accipe rem, Christianos autores eiicitis, inducitis ethnicos, notos expellitis, infertis ignotos, ueteres extruditis, producitis nouos, faciles tollitis, obscuros nobis obiicitis; denique, quod est caput, castos interdicitis, lasciuos iuuenibus proponitis.

[63,247] Quid oris tum esse mihi credis, quoties consulem me rogant mei ciues, num ideo ludus sit in urbe publicus, ut iuuenes meretricios perdiscant amores, perinde quasi parum ipsi sint ad haec studia suopte ingenio procliues, ut assuescant technas fabre consuere, ut ueteratorie parentibus imponere, ut nihil pudere, mentiri, suum ponere uultum, alienum sumere, haec enim ex uestris comoediis discunt et domum memoriter referunt.

[64,248] Quam tu grauiter haec ferire parentum aures arbitrare?

[64,249] Utrum in lupanar, inquiunt, liberos nostros mittimus, an in ludum literarium?

[64,250] Nam tres illas literas, quas senex Plautinus se didicisse gloriatur, domi facile discimus.

[64,251] Praeterea si qui paulo sunt eruditiores, ii mihi pontificum decreta et theologorum sententias memoriter decantant, tum quidem tergiuersari soleo, sed plane ut uictus, non ut insidiator.

[64,252] Tu uero, cum sis hac in palaestra facile omnium exercitatissimus, fieri non potest, quin plurima teneas tum lecta, tum cogitata, quibus huiusmodi criminationes refelli queant; quare rem prorsus diuinam feceris, si totam hanc controuersiam a capite usque ad calcem explicueris, non quod causa uestra parum mihi probetur, uerum patronum me paulo instructiorem reddideris.

[64,253] BATTVS.

[64,254] Quod cum Battus, singulis sua quoque causa uehementer flagitantibus, defugere nulla ratione posset: Age, inquit, de praemio plus etiam pollicemini, quam postulo, mihi satis fuerit supplicii, si sola a te studiorum pestis unco trahatur ac mox in publicam cloacam praecipitetur; deinde procerum aliquot pro capitibus linguas duntaxat deposco.

[64,255] In quem usum, inquam?

[64,256] Ad nullum alium, inquit, quam ad abstergendum podicem, aut defricandas matulas, aut certe immundas patellas.

[64,257] Nihil, inquam, accommodatius, sed extra iocum, hospites, quandoquidem in rem tam praeclaram fortuito incidimus, quin nos quoque hic Academiam quandam Platonis exemplo instituimus?

[64,258] An quia deest nobis platanus illa uel Platonica, uel Ciceroniana, quarum altera facundissimi philosophi, altera sapientissimi oratoris literis et sata est et creuit, potius quam humore aliquo.

[64,259] Quin ego uobis pro umbraticis ueras ac pro una arbuscula copiosum pomarium exhibebo, quod aedibus nostris ab laeua proximum uidetis, proceris quercubus et riuo lympidissimo cinctum.

[64,260] Quid si hunc quoque locum nostra disputatiuncula sic irrigemus, ut nulla unquam aetate arescat?

[65,261] Nec desunt quidem sub ingenti illa piro mediis circiter hortis commodissima sedilia, puluillos quoque si uidebitur, adferri iubebo.

[65,262] Iam uero, personarum nihil me poenitet uel ad Iarcae scholam, non solum Academiam, consul, medicus publicus, secretarius urbanus, theologus et idem orator, ego denique tam magnifici fundi colonus.

[65,263] Nam ut de Platone taceam (qui quoslibet etiam loquentes facit) quando unquam Tullius perfrictae frontis homo, coetum magnificentiorem ausus est conuocare?

[65,264] Quod si Socratem philosophum grauissimum illa in Phaedro loci amoenitas potuit inuitare, ut humi iuxta fonticulum in gramine disputandi gratia procumberet, quid ni nos ni horti, (quos uel Epicurus ipse laudare queat) certe ad considendum alliciant, praesertim cum nihil hic eorum, quae Socrates illic miratur, desyderetur; quippe ubi pirus, ut uidetis media, triplicem nobis uoluptatem ministrabit.

[65,265] Nam ut est procera satis et patulis diffusa ramis, amoenissimam prorsus umbram praebebit et frondibus opacis aestum facile propulsabit, praeterea ut est anni uernum tempus, non oculos modo flosculorum aspectu pascet, uerumetiam nares gratissimo odore recreabit; tum ne fonticulo illo frigentis aquulae a Socrate superari uideamur, en pro fonticulo riuus leni murmure circumlabens totos hortos irrigat.

[65,266] Hac aura quid possit esse spirantius, imo (quod medico teste dixerim) quid salubrius?

[65,267] Ibi Battus, qui eius apud Platonem descriptionis pulchre meminisset nostram orationem interpellans : Vt caeteris, inquit, Erasme, rebus maxime superemus, una certe a Socrate illo Platonico uincimur.

[65,268] Nam et herbarum uirentium graminumque flosculis uersicoloribus distinctorum, gryllorum et cicadarum canorum murmur addas, licebit, est tamen quo sumus inferiores.

[65,269] ERASMVS: Quidnam istuc, inquam?

[66,270] BATTUS : Puellarum Nympharumque imaginibus, inquit, quas Socratem illic uideo neutiquam praeteriisse.

[66,271] Quo ioco exhilaratus consul et medicus: Per canem, inquiunt et anserem Socraticum dignum quod a Batto admoneretur, quanquam caelaturis non magnopere solet delectari, uiuas, opinor, mallet, si detur optio.

[66,272] Verum istud nostrae disputatiunculae nihil obfuerit, eamus.

[66,273] Vbi collaudata loci specie consedissemus Battumque certatim, ut accingeretur, hortaremur, ille consulem fixius intuitus.

[66,274] BATTUS: Merito, inquit, nunc meo iugulor gladio, nam qui uos modo magnifice nugari iubebam, eo per uos ipse redigor, ut nihil me sit hodie futurum ineptius aut nugacius.

[66,275] Age, parendum uideo tum consuli, tum medico, tum amicissimis, postremo tam multis, sed pomarium prius occludatur, ne quis nos uideat.

[66,276] Neque enim uereor, ne uestrum quispiam me prodat, modo possit Erasmi stilus conquiescere, qui quicquid noctu somniat, etiam interdiu chartis suis illinere solet.

[66,277] Atqui, inquam, hic neque calamus est mihi neque charta.

[66,278] Fateor, inquit, at memoriam noui tuam, quam scio tibi esse commentarii uice.

[66,279] Quod etiam si quid suffugerit, tu facile de tuo fulcies hiatum, sed tamen aggrediar uobis fretus.

[66,280] Mox in pedes erectus compositis ad dicendum et ueste et uultu et gestu, aliquandiu defixis humi luminibus, cogitabundus haesit dicturienti pallor quidam ac trepidatio oborta, non stolidi nobis oratoris et confidentis, sed cordati et (ut inquit Fabius) "periculum intelligentis" dedit argumentum; mox inuentis ac digestis orationis partibus (id enim egisse ex notatis articulis coniiciebam) subtussiens expuit, (id quod habebat familiare).

[66,281] Deinde surrecto hilarius uultu iamque uiuacius singulos intuitus, summa cum omnium expectatione ita exorsus est.

[67,282] Nisi et apud iudices literatissimos dicturum me scirem et ipsa causae bonitate non mediocriter adiuuarer, uererer, ne in tanto stolidissimorum hominum odio non optimum hodie patronum literae fuerint habiturae.

[67,283] Nunc uero tantum abest, ut omnia quae ab istis antirhetoribus obiici uel soleant, uel queant, refellere me posse diffidam, ut in causa tam uincibili ne principio quidem mihi utendum putarim.

[67,284] Idque non modo apud uos, quos cum amicissimos, eruditissimos, huius etiam dictionis efflagitatores, habeam, beneuolentes, dociles, attentos non habere non possum, uerumetiam apud Sauromatas et si quid est his etiam barbarius, modo homines dentur, certam mihi uictoriam promiserim, homines, inquam, qui rationis ductum, non animi impetum sequuntur.

[67,285] Nam istos rabulas, qui obstinatis animis insaniam suam etiam confessam solent defendere, haud alio in numero quam Diogenes suam concionem pono.

[67,286] Ad quem, cum hominum milia aliquot confluxissent, negabat se ullum adhuc uidere hominem.

[67,287] Pestifera est, inquiunt, mortalibus eruditio, optanda imperitia.

[67,288] "Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri".

[67,289] De fide igitur facienda iamdudum securus, hoc unum mihi a uobis uideo postulandum, ut ne in re tam intractabili, tam spinosa ullum orationis splendorem expectetis, quem alioqui ne in felicissima quidem materia a Batto requirere debebatis.

[67,290] Ne delectari quidem postulabitis, nisi sicubi forte barbarorum ineptissimae rationes risum mouebunt.

[67,291] ERASMUS.

[67,292] Tum uero ueniam praefatus et licebitne, inquam, aliquoties dicentem interpellare?

[67,293] BATTVS.

[67,294] Licebit, inquit, per me quoties uidebitur nec enim ad clepsydras dicimus, ut causae dispendium sit, si quid temporis intercipiatur.

[67,295] ERASMUS.

[67,296] Ita mihi principio supersedisse uideris, inquam, ut hoc ipso quo non uteris, maxime sis usus principio, sed perge obsecro, ne te primo statim cursu diutius remoremur.

[68,297] BATTUS.

[68,298] Istud uero tuum est, respondit Battus, haud meum, qui uafriciem illam et strophas rhetoribus perdidicisti; mihi sat habeo rem, ut est, perquam paucissimis ostendere.

[68,299] Non igitur haec altius repetam, quibus fatis, quorum opera, quo tempore, quibus gradibus antiquae disciplinae e tanto fastigio in hunc tartarum deciderint, id quod uos paulo ante coeperatis; alias, haec fortasse commodius; neque uero refert, quo casu quispiam in puteum deciderit, sed quomodo qui cecidit, inde queat educi.

[68,300] Antiquis igitur literis contra nouos hostes patrocinium feremus, quibus quidem a triplici potissimum hostium genere negocium exhiberi uideo.

[68,301] Alii enim literariam Rem publicam tanquam funditus deletam cupiunt, alii imperium non quidem prorsus extinguere, sed arctioribus finibus includere moliuntur.

[68,302] Postremi ita Rem publicam saluam esse uolunt, ut afflictissimam uelint, quippe in qua ipsi tyrannidem occupent, in quam patriis legibus abrogatis peregrinos et magistratus et mores inducunt.

[68,303] Et primi quidem illi mihi uidentur, qui plane rudes, haud scio inuidia ne, an stoliditate maiore, religionis nescio cuius praetextu, literaturam uniuersam poeseos nomine detestantur.

[68,304] Alteros ego intelligo, qui indocte docti, caetera quidem studia hoc est sua, utcunque recipiunt, humanitatis autem literas, sine quibus caeca est omnis doctrina, angue peius oderunt.

[68,305] Postremos uero, quos alios esse dicam quam eos, qui quoduis literarum genus et mirantur et probant, cum primis etiam poesim et rhetoricen, at ea lege, ut ipsi pro summis et poetis et rhetoribus habeantur, cum nihil sint minus; nec dictu interim procliue fuerit, quos ex iis hostibus literaria Res publica grauissimos perniciosissimosque patiatur, aut quibus maximam cladium suarum partem acceptam referre debeat.

[68,306] Nam primi quidem illi (ne contemnendos putemus) tametsi neque ullo armorum genere, neque rei militaris scientia sunt instructi, quippe syluestris barbaraque multitudo passim ex agris et montibus conflata, nescio tamen an ullum sit hostium genus infestius.

[68,307] Rabiosae enim ferae in morem deuotis animis in pugnam ruunt, non ingrediuntur, furore pro fortitudine utentes.

[68,308] Quatuor potissimum rebus ualent: furore, quo Andabatas, clamore, quo Stentorem Homericum, multitudine, qua Xerxis etiam copias uincunt.

[69,309] Postremo clypeo quodam simulatae religionis, sub quo perpetuo latent, quem unum ad omnia telorum genera obiiciunt.

[69,310] Ii nimirum sunt, qui cum ipsi sint omnis literaturae expertes, literatorum gloria peruruntur aliorumque pulcherrimis studiis oblatrare pulchrum in primis ac religiosum putant, at mirum quam ueteratorie suam uel inertiam uel inuidiam uel superbiam speciosis titulis praetexunt simplicitatis ac religionis.

[69,311] Alteri sunt iis quidem paulo instructiores, qui et eminus et cominus nos petunt.

[69,312] Eminus telis, sed plane deridiculis; nam stuppas, fumum et stercora in nos iaciunt.

[69,313] Cominus pugionibus appetunt, sed plumbeis.

[69,314] Pacem offerunt, sed superbissimis plane conditionibus, ut sine humanitatis literis perdocti simus, sine quibus nullae constant literae, terminos nobis praescribunt.

[69,315] Omnem politiem interdicunt et quicquid ipsi non didicerunt; hoc sunt molestissimi, quod prehendi nequeant.

[69,316] Consistunt nusquam, Parthis ipsis fugaciores, modo aiunt, modo negant, tergiuersantur, aliquo cauillo elabuntur et Protei in morem "omnia transformant sese in miracula rerum".

[69,317] Porro postremos illos fortasse aliquis parum infestos hostes iudicauerit, quod sedulitate peccent non odio, at mihi quidem uidentur longe inter omnes nocentissimi.

[69,318] Caeteri enim, quia infestis signis nos appetunt, arcentur a moenibus, hi dum intra moenia, intra praesidia nostra uersantur, dum armis et insignibus amicos imitantur, aeternum exitium Rei publicae mendaci pietatis specie moliuntur et quo magis uindicandae patriae student, eo turpiori impediunt seruituti.

[69,319] Quare primi quidem hoc propemodum sunt amandi, quod ita literas oderunt, ut nullas attigerint.

[70,320] Posteriores hoc minus nocentes, quod ab optimis abstinuerint, nempe poeticis et oratoriis, sua tanquam sorte contenti.

[70,321] Postremi dum omnia scire uolunt, permiscuerunt, contaminauerunt, perdiderunt omnia.

[70,322] Vere hoc dicunt, importuno officio nihil esse inofficiosius interdum.

[70,323] Ita hi dum literis laborantibus succurrere studuerunt, perniciosa sedulitate funditus extinxerunt.

[70,324] Vires ante conueniebat expendere, consulere ingenium, quam rem tam arduam susciperent.

[70,325] Nunc Phaethontem imitari maluerunt, qui dum ignarus auriga currum paternum conatur moderari, magno suo malo subuertit.

[70,326] Et sunt hi quidem, ut stulticia Phaethonti pares, ita pari exitio digni aut etiam grauiore.

[70,327] Horum enim temeritate uetus illa et uera philosophia ad meras nugas, ad somnia redacta est.

[70,328] Per hos innumerabilia priscorum autorum monumenta desideramus, quod scriptorum, ut quisque est doctissimus, ita foedissimis mendis scatet, his acceptum ferimus, quod prisca illa theologia tantopere degenerauit, haud aliorum est opus; quod grammatistae nil nisi meram barbariem et scribunt et praecipiunt, his debemus.

[70,329] Et ut semel finiam, quod in utroque genere literarum muti et infantissimi, pro doctissimis in precio sunt, horum opera effectum est, quorum dum alius in grammaticis, alius in rhetoricis, alius in dialecticis, alius in physica, alius in theologia scribit, dum hic commentationibus optimos autores non illustrat, sed obscurat, non adornat sed contaminat, dum ille quod non intelligit, emendare nititur, dum alius ex bene Graecis male latina facit, linguae utriusque iuxta ignarus, dum ita, inquam, certatim tumultuantur, inutili officio omnia confuderunt, deprauauerunt, euerterunt.

[70,330] Et quo diligentius suum quisque officium praestitit, eo plus damni dedit, ut si quis manibus merda oblitis puluisculum e purpura conetur extergere, quanto uolet esse officiosior, eo erit molestior.

[70,331] Verum iis, (quod res infinitam prope disputationem postulare uidetur) dilatis reliquas acies totidem conflictibus adoriemur; hic uero efficiam, ut uel Pyrrho me doctiorem esse iuretis.

[70,332] Nam rusticanam illam cohortem, tumultuario tantum milite dissipasse sat habebimus et clypeo illo fictae religionis nudatos in fugam adegisse, id quod haud multi fuerit negocii.

[70,333] Imbellis est enim multitudo e senibus contracta, qui ubi aetatem per luxum effluxisse intelligunt, iuuenibus ad meliora proficiscentibus inuident inepti.

[71,334] Hos igitur primum quidem ualidissimis rationibus tanquam telis terga dare cogemus, deinde praelium, ut solent, redintegrantes, sacrarum literarum testimoniis, uelut ensibus confodiemus.

[71,335] Sub haec exemplorum copia obrutos castris quoque deturbabimus, quibus confectis, eodem quasi Marte et impetu posteriores aggrediemur et omnibus exutos armis, omni dimicandi genere superabimus.

[71,336] Sed iam primi illi sunt lacessendi, si prius foecialis paterque patratus iusta peregerint, quibus, ut arbitror, huiusmodi quaedam oratio congrueret, si res serio gereretur.

[71,337] ORATIO FOECIALIVM. Quo tandem iure, o uos Gothi, e uestris egressi limitibus, non modo Latinorum prouincias occupatis (disciplinas loquor liberales) uerumetiam ipsam urbem rerum dominam Latinitatem audetis incessere?

[71,338] Quanam iniuria lacessiti? quid petitis ?

[71,339] Quod si bellum placet, iusto Marte decernite, facite pugnandi copiam.

[71,340] Sin pugnae diffiditis, desinite molesti esse, excedite solo, regionem hanc purgate, uestris finibus continemini.

[71,341] Quod si hostes quam latrunculi dici malitis, prodite e latebris, conserite manus, et publico certamine finis quaeratur odiis, aut uos uicti quiescite aut nos uobis uictoribus concedemus.

[71,342] QVOD LITERAE COMPLVRIBVS TANTOPERE SINT INVISAE, NIHIL ALIVD ESSE IN CAVSA, NISI QVOD IGNORENT.

[71,343] Iam non auditi (proiecta hasta), bellum indixere foeciales, iam ad pugnam est hostis euocandus.

[71,344] Hic ego interpellans, uide, inquam, ne nimium hoc sit calidum, nondum omnes tibi peractae ceremoniae, porcus tibi saxo feriendus, priusquam ad arma prosilias, Probe mones, inquit, utinam ex istis haris, in quibus passim tot crassi ualidique sues ociosi saginantur, cibo populi mihi liceret insignem aliquem deligere.

[72,345] Eum ego bipedem libentius mactarem quam ullum porcum quadrupedem.

[72,346] Sed agite, factum putemus, quod ex animo factum uolumus et hostem bonis auibus aggrediamur.

[72,347] Nam interim perinde agam ac si cum ipsis praesentibus mihi res esset.

[72,348] Vos modo huius nostrae dimicatiunculae spectatores sedete.

[72,349] Atque adeo, ne tubam deesse queratur Erasmus meus, superstitiosus, ut uideo, ceremoniarum obseruator, esto conuitium hoc tubae loco.

[72,350] Dicite, quaeso, brutissimi homines, Midae progenies, statuae marmoreae, quid ita commeruere literae seculares (sic enim uos appellare soletis, quicquid non didicistis), ut uos eas tam obstinatis odiis insectemini, tanquam homines ad id unum sint nati, ut eruditionem oderint?

[72,351] An quia et non didicisse piget, nec discere licet, odisse libet?

[72,352] Quod si ipsi per ignauiam desperatis, aliis inuidere pulchrum arbitramini?

[72,353] Quin potius accingimini et gloriam hanc nobis, quam inuidetis, praeripitis?

[72,354] Sed ueremini, ne in uos antiqua illa scommata iaciamus, asini ad lyram, boues ad ceroma.

[72,355] Quid graculo cum fidibus? quid cum amaracino sui?

[72,356] At non mirum facitis, quod odistis, mirum facturi, si amaretis.

[72,357] Vere illud, ut caetera, princeps ille Peripateticorum, Scientiis nisi inscium neminem esse inimicum.

[72,358] Non gallus miratur iaspidem, non sues delectant rosae, non pictura simiam, non iuuat lippum lux, non placet Midae cantus Apollinis.

[72,359] Cur inepti auriculas uestras asininas ultro proditis, uel Mida patre stultiores, qui celare studuit?

[73,360] Cur non magis terrae infoditis inscitiae uestrae dedecus?

[73,361] Cur non potius quorundam calliditatem imitamini, qui bonas artes laudant, ut scire uideantur?

[73,362] Cur saltem non tacetis, ut philosophi putemini?

[73,363] Nunc ipsi uestromet indicio, tanquam sorices comprehendimini.

[73,364] An uero eo dementiae prouecti estis, ut bellum etiam facinus putetis, res optimas, quas sapientissimi quique sibi tantis laboribus expetendas putarint, odisse, inuidere, oblatrare?

[73,365] Ista uero gloria, si nescitis, cum baiulis, cum cerdonibus, cum nautis et fossoribus uobis est communis; quippe oderunt et illi politiora studia, contemnunt, execrantur, hoc uobis meliores, primum quod moderatius oderunt, deinde quod suarum artium amore, nostra studia contemnunt.

[73,366] Vos ita elegantiores artes odistis, ut nullas teneatis.

[73,367] Illi artem arti, studia studiis praeferunt, uos scientiae ignorantiam antefertis, sanae menti insaniam anteponitis, pecudem homini.

[73,368] O contemptores "seruum pecus", quos uel ipsi derideant asini.

[73,369] At uidete interim, quam iniquum sit odisse, nec scire neque quid oderitis, neque cur oderitis.

[73,370] Damnatis rhetoricen, quid autem sit ea, ne per nebulam quidem uidistis.

[73,371] Odistis poesim, quam neque quid sit, neque cuiusmodi sit intelligitis.

[73,372] Odistis antiquitatem, omnis antiquitatis imperiti.

[73,373] Breuiter, totum hoc, quod docti magnis uigiliis sequuntur, uos contemnitis et totum hoc, quantum est, ignoratis.

[73,374] Nam, si quando haec eadem ipsi didicistis, cur uolentes discere reprehenditis?

[73,375] Si non didicistis (quod etiam gloriamini, non modo confitemini) quid de incompertis tam stolide pronunciatis?

[73,376] Sed audistis, opinor, mala esse haec studia.

[73,377] Esto sane, dummodo a uestri simillimis, inuidis, ignaris, inimicis; uidelicet sus suem docuit, caecus caeco dux fuit.

[73,378] At proferte, si potestis, uel unum, qui has literas, ubi probe perceptas habuit, accusauit; qui insumptae in eis operae se poenitere dixit?

[73,379] Cur autem stolido de incompertis blateranti creditur, erudito de perceptis disserenti fides negatur?

[73,380] An putatis obscuram esse cuiquam uestram inuidentiam? an nos fucum uestrum fallere creditis? an fugere nos, quid morbi uos urat?

[74,381] Liceat tandem, quaeso, rebus sua dare nomina, desinite aliquando pro inuidentissimis et ignauis, religiosos ac pios uos uelle uideri.

[74,382] INVIDVM ESSE, HAVD RELIGIOSVM ODISSE LITERAS, QVAS NESCIAS.

[74,383] Tum medicus: Vtar, inquit, iure concesso, interpellabo.

[74,384] Praeclarum te uelitem declarasti, nec temere te Battum appellatum iam puto.

[74,385] Rogante illo, quid ita putaret: Non sunt, inquit, haec aenigmata tibi, qui fabulas perpulchre tenes.

[74,386] Tam probe barbarorum furta prodidisti, ut altera metamorphosi te ex indice illo lapide rursum in Battum reuixisse propemodum credam; deinde scite istud hominum genus ad pugnam euocasti.

[74,387] Nulla enim re perinde in rabiem agi solent, quam si stoliditatis, si imperitiae, si inuidentiae opinionem illis impingas, hoc est si maxime uera audiant.

[74,388] Recte sentis, inquit Battus, nec mirum adeo, si tacto hulcere scabiosi commoueantur.

[74,389] Tum uero uideres homines superbissimos, oculis ardentibus, totiusque uultus immanitate animi testari furorem; etiamsi ne inter haec quidem a simulandae religionis artificio recedunt, hac tanquam personati suas tragoedias agunt.

[74,390] Nam, ut est res omnium optima religio, ita (nobili historico teste) ad quiduis uitii praetexendum commodissimum pallium, eo quod si quis in ipsa uitia conetur animaduertere, religionem qua sese obumbrarunt, uiolare plerisque uideatur, saepe ita tuto latet uitium proximitate boni.

[74,391] Cumque ipsi longe grauioribus uitiis madeant, quam ulli mortalium, quos isti semidei pro prophanis habent, tamen in alienam uitam petulantissimis linguis inuehuntur, nulli parcentes, nec aetati, nec sexui, nec genti, nec ordini, denique nec homini, nec nomini.

[74,392] Caeterum quoties illos deprehenderit aliquis aut ebrios aut scortantes aut aliud his etiam sceleratius designantes, excusant, tegunt, mussari uolunt, ob honorem, inquiunt, ordinis, quasi caeteri mortales omnes sint extraordinarii.

[74,393] Cum seditiosissime uociferantur in uitia clericorum, et imperitam multitudinem ad lapides prouocant, non putant esse periculum, ne succenseat Christus eius ordinis autor, nam is sacerdos fuit, Iacobita non fuit.

[74,394] Si quis ausit efferre quicquam de illorum mysteriis et Augiae stabulum mouere, periculum denunciant, ne Franciscus aut Dominicus aut Helias, si diis placet, iratus perdat hominem.

[75,395] Ex hoc grege quidam nuper miris laudibus uexit sui ordinis sodalem, quod in concione publica nihil non uociferatus in sacerdotes concubinarios populo ac magistratibus conatus sit persuadere, ut sacerdotum concubinae in laeuo humero rubram crucem gestare compellerentur.

[75,396] Cumque hac narratione sibi mire placeret, rogabat quispiam, collaudata illius oratione, quo colore uellet esse crucem Iacobitarum, Carmelitarum ac caeterorum.

[75,397] An placeret, ut Minoritarum concubinae gestarent crucem cinericii coloris, Carmelitarum candidi, Iacobitarum nigri.

[75,398] Ibi abominatus homo religiosus omen, longa cruce se signauit.

[75,399] Tum alter: Nunquam efficies, inquit, quamlibet magna cruce, quin plurimi norint, quae dedecora a uestris sodalibus aliquando designentur.

[75,400] Neque enim fieri secus potest in tanta hominum ac nationum colluuie.

[75,401] Verum haec, inquit, fortassis ob honorem ordinis efferri fas non est.

[75,402] Id cum alter magnopere comprobasset, quaerebat, an putaret et sacerdotum esse ordinem.

[75,403] Cum negare non posset, rogabat, cur existimaret horum commissa seditiosis clamoribus apud populum elatranda?

[75,404] Sed ne longius ab instituto diuagemur, eodem pallio tegunt crassissimam inscitiam suam, quo caetera uitae dedecora.

[75,405] Vbique falsam pietatem pro clypeo obtendunt, hanc mirificam quandam adsimulant, adeo quidem uafre ac ueteratorie, ut non aliis modo, uerumetiam sibi ipsis astutissimi homines imponant, non quod ullo religionis studio moueantur, quippe qui nusquam alibi quam hac una in re religiosi uideri cupiunt, sed quod, ut Fabius inquit, "sub magni nominis umbra delitescant".

[75,406] Nocentum est ista religio furum, homicidarum, qui simulatque facinus aliquod designauere, tum demum ad aras ac templa solent confugere, ut seruus ille apud Plautum sceleratissimus.

[75,407] At quo tandem consilio? an quod loci religione delectentur?

[75,408] Imo uero, ut crucem effugiant, ut impune sint flagitiosi.

[75,409] Haud aliter nostri censores, cum caeteris in rebus et Dionysii sint et Clodii, quoties de bonis studiis agitur, tum demum Numae uideri uolunt, tum denique se Christianos esse meminerunt, tum demum Euangelicas sententias canere incipiunt et res foedas speciosis uocabulis palliantes, zelo se, haud inuidentia dicunt moueri, nec odisse studia nostra, sed contemnere; id homine Christiano dignum ac pulchrum in primis, Apostolorum simplicem rusticitatem nobis proponunt.

[76,410] Singulare inter coelites praemium illos manere dicunt qui disciplinas istas ethnicas ad ostentationem et superbiam inuentas religionis amore possint pro nihilo ducere.

[76,411] Rudem pietatem superis esse gratissimam quasi uero aut superos rusticitas nostra quicquam delectet, (quod si est, cur non bruta in primis amplectimur?) aut ad ullam uitae administrationem utilis sit ignorantia ac non potius insulsissimum sit ac plane dementis rem pulcherrimam, quam nec habeas, nec habere speres, in aliis contemnere.

[76,412] Errant uehementer, si cuiusuis rei contemptum laudi sibi duci uolunt.

[76,413] Quid enim, si Thersites Graecorum ultimus, Achillis partam armis gloriam una cum ipsis armis, pro quibus Aiaci cum Vlysse certamen erat, dicat, se homo ignauissimus contemnere, nonne uniuersis cachinnum mouerit?

[76,414] Quis enim non rideat, si limax equi uelocitatem contemnat? si noctua aquilae, si talpa capreae rideat oculos? si psitaci colorem coruus despiciat? si asellus elephanti sensum nihili faciat? si stolidus ac fatuus, uiri cordati prudentiam contemnat? nunquam laudem merebitur.

[76,415] Equidem operae precium puto barbaris, ne mihi perpetuo de suo contemptu glorientur, contemnendi rationem ostendere.

[76,416] QVAE RES CVM LAVDE CONTEMNANTVR ET QVAE SECVS.

[76,417] Sunt enim in rebus humanis quaedam, quae mortalium animos insitiua quadam sui cupiditate sollicitant, siue quod honesta ac speciosa uideantur, siue quod dulcia, siue alioquin utilia, cuius generis sunt opes, claritas, dignitas, uoluptas; ista quidem, si habeas, aut certe in procliui sit ut potiaris, eatenus duntaxat, quatenus a uirtute auocent, contemnere res est forti proboque uiro digna.

[76,418] Pari item cum laude tristia ut dulcia contemni solent.

[76,419] Ab his auelli posse, illa uero adire laudi est.

[76,420] Lacedaemoniorum institutum Plato minus probat, quod cum durissimos labores facile contemnerent, contra uoluptates non perinde exercitati uiderentur; at hi nostri Catones ad utrumuis foemina quauis molliores, ad solas literas contemnendas uiros se praebent.

[76,421] Quodque magis rideas, contemnunt non modo res honestissimas, uerumetiam alienas.

[76,422] Ciceronianam contemnunt eloquentiam homines mutis piscibus mutiores, Chrysippi contemnunt acumen, cum sint ipsi quouis pistillo retusiores.

[77,423] Poesim contemnunt prophani et (ut inquit Plato) longe a Musis alieni.

[77,424] Contemnunt ueterum theologorum politiem, quam assequi desperant et si sperent, tum magis insaniant.

[77,425] O contemptorum stolidum pecus, die, quaeso, mihi, quaenam ista noua magnanimitas?

[77,426] Quod inauditum contemnendi genus? nummulum non potes contemnere et de eruditionis contemptu gloriaris?

[77,427] Scorti molli suauiolo superaris Hercules, ducit te captiuum puerilis uoluptatula, rapit te quolibet assentatio, consternat conuiciolum et fortem te uisum iri credis, si res maiores etiam, quam ut assequi queas, possis contemnere?

[77,428] Non libet superbire oratione compta, sed interim pallio compto te uenditas mulierculis; uis orationem ieiunam ac squalidam, sed interim cuticula distenta nitet.

[77,429] Abhorres a mentione puellarum in legendis poetis, at interim non abhorres a comprimendis uxoribus alienis aut Vestalibus etiam uirginibus.

[77,430] Non placet nitor in stilo, at non displicet in marsupio.

[77,431] Audi, magnifice contemptor, prius literas disce, postea contemne; siquidem fortis uideri studes, prius habe quod contemnas.

[77,432] Nisi forte et in isto te apostolos imitari iactitas, quod in cupiditate relinquenda, non in modo rei uirtutis laus consistat.

[77,433] Age nihil intersit inter opes et literas, apostoli rem mediocrem et spem maiorem contempsere idque nulla inuidentia; neque ipsi nudi aliis locupletibus inuidebant.

[77,434] Vobis ne mediocris quidem est eruditio, quam possitis recte contemnere, summa desperatio, tum quod res sit in primis ardua et infiniti laboris, tum quod uobis sint ingenia quouis plumbo inertiora.

[77,435] Postremo, si recte contempsistis, cur aliis inuidetis?

[77,436] Si inuidetis, profecto cupitis; si cupitis, cur non in eandem nobiscum harenam descenditis et nobiscum potius felices esse curatis, quam nostra causa miseri?

[77,437] Certate, uincite, triumphate.

[77,438] Sed uident homines ignauissimi duris undique laboribus ac uigiliis septas literas nostras, quas quidem si possent contemnere, non tam stolide de eruditionis contemptu sese iactitarent.

[78,439] Vbi summam literaturam mihi comparauero, tum demum incipiam cum laude contemnere, non quo minus utar, sed ne quid insolescam; efficiam, ut cum omnes antecedam eruditione, anteponam me nemini, ne stolidissimo quidem.

[78,440] Mediocribus conatibus candide fauebo, uictori gratulabor, non inuidebo.

[78,441] Quanto maior ero, tanto me geram summissius; quo plus sapiam, eo alienam inscitiam modestius feram, ipse ferens omnes dabo operam, ut ne cui sit ex me quod ferat.

[78,442] Cum studiosis eruditione, cum omnibus modestia, comitate, uerecundia certabo.

[78,443] Ita me geram, ut hoc melior intelligar, quo sum doctior.

[78,444] Quanto magis alii me suspiciunt, tanto magis ipse me despiciam.

[78,445] Denique cum omnia scire curauero, ipse me scire tanquam nesciam.

[78,446] Ita demum cum laude contempserimus, si non alienam, sed nostram doctrinam contemnemus.

[78,447] Sic non eruditio modo, uerumetiam uirtus ipsa contemnenda est et post omnia contemptus etiam ipse contemnendus.

[78,448] Sic contempsit Augustinus ethnicas disciplinas, sed tum posteaquam principatum in his esset assequutus.

[78,449] Sic literas Ciceronianas et Platonicas Hieronymus, ut nihilo minus et egregie teneat, et passim utatur.

[78,450] Sic Basilius, sic Chrysostomus rhetorum ac philosophorum ingenia neglexerunt, ut ex monumentis agnoscas eos haec non ignorasse.

[78,451] Isti uero quam ob rem tandem se contemnere gloriantur?

[78,452] An more uulpis illius quae in apologis est, quia frustra cupiunt?

[78,453] Illa enim asini testiculos tum demum coepit abominari, posteaquam sperare desiit.

[78,454] O foedum, inquit, cibum nunquam esse potuissem.

[78,455] At istud, (si fas est rebus sua dare nomina) mera inuidia est, haud contemptus.

[78,456] An quia (ut sunt molliculi) labores asperitate deterrentur, sine quo nec ad uirtutem, nec ad eruditionem cuiquam est aditus?

[78,457] At istud ignaui simulque maligni hominis esse, quis non uideat?

[78,458] An tandem pro innata rusticitate literarum mundiciem oderunt?

[78,459] Ne id quidem Christiano pioque (ut isti dicunt) sed agresti ac plane bruto animo dignum puto.

[78,460] Eia sit pudor tandem, cedant meliora conantībus.

[78,461] Sit satis istis, quod suam ignorantiam ignoscunt sibi, ne etiam ultro nobis obstrepant, ultro quos uenerari debebant ac suspicere, despiciant; ac si ipsis nihil habetur prius ac dulcius somno et ocio, sint aliis aequiores; nobis saltem tristes uigilias et insanos labores relinquant, quandoquidem nos istorum deliciis nihil inuidemus; quo maioris inuidentiae est alienis uri laboribus.

[79,462] ABSVRDE REPREHENDI QVIPPIAM NON OB ALIVD NISI QVOD AB ETHNICIS INVENTVM.

[79,463] Hoc aceto perfusi, mirum est dictu, quanto clamore in nos irruant, Christianos esse negant, sed ethnicos, sed idololatras et ipsis ethnicis pestilentiores.

[79,464] An ueto, inquiunt, is Christianus censendus, qui disciplinis prophanis et ab impiis hominibus ad superbiam excogitatis, tantum operae impertit, tantopere se oblectat?

[79,465] In his totus conquiescit, in his ocium, in his negocium, in his solatium omne reponit?

[79,466] Et quis non uideat, quantum sit sacrilegium, hominem, qui iam christianae militiae nomen semel dederit, semel Christo imperatori sit et initiatus et inautoratus, ad hostes daemones transfugere et cum idolorum cultoribus habere commercium? an non habet, inquiunt, qui in dicendo Ciceronianum, in carmine Vergilianum aut Horatianum se nominari gaudet, in philosophia Aristotelicum, Academicum, Stoicum, Epicureum?

[79,467] Audistis Chrysippeum enthymema?

[79,468] Audistis syllogismum cornutum?

[79,469] Videtis, quam captiosis laqueis uos simplices irretire moliantur.

[79,470] Enimuero elleboro illo Carneadeo opus esse intelligo.

[79,471] Quid dicitis Antichrysippi? continuo ne malum et Christianis interdictum, quicquid ab ethnicis profectum erit?

[79,472] Ita ne nulla gentilium inuenta usurpare licebit, nisi protinus Christiani esse desinamus?

[79,473] Scilicet igitur per concionem uestros fabros admonendos censeo, ne posthac serris, securibus, asciis, terebellis, ne cuneis, ne regulis, ne perpendiculis, ne fornicibus, ne posthac amussibus suis audeant uti.

[79,474] Ne rogaueris, quid ita? et artem hanc et artis arma Daedalus homo ethnicus excogitauit.

[79,475] Quiescant fabri ferrarii, fabricam Aerariam inuenere Cyclopes, homines prodigiosi.

[79,476] Aerariam fabricam nemo exerceat, hanc Chalybes monstrasse tradunt.

[79,477] Figulinam Choroebus, ferientur figuli.

[79,478] Sutrinam Boethus quidam, nemo Christianus consuat calceum.

[79,479] Fulloniam Niceas, nemo sordes uestium eluat.

[79,480] Textoriam Aegyptii, redeamus ad ferarum pelles.

[79,481] Tinctoriam Lydi, nemo lanam ab oue detonsam fuco adulteret.

[80,482] Metalli conflaturam Cadmus Phoenix inuenit, frigeant officinae conflatorum.

[80,483] Nautis, si fieri possit, religionem iniiciamus, ne consuetis utantur armis.

[80,484] Aurigas admoneamus, ne Erichthonium imitentur.

[80,485] Pictores, caelatores, uitriarios breuiterque caeterum quantum est opificum, ne sese suosque posthac ethnicis artibus contaminent, si queant alios quaestus excogitent, sin minus, esuriant potius quam Christiani esse desinant.

[80,486] Quid si et militibus, hominibus piis scrupulum iniiciamus, ne clypeis, loricis, galeis, gladiis, ocreis, cristis, arcubus, sagittis, lanceis, hastis utantur? haec omnia ab impiis reperta perhibent.

[80,487] Verum quis ferat puellis Mineruae studium simul et arma eripi, pensa, colos, fusos, radios, telas, quorum nihil est a Christianis inuentum.

[80,488] Iam et agricolatoribus, uel cum uitae periculo ferias indicendas uideo; aratrum Osiridis inuentum est, nemo posthac ausit terram inuertere, inuersam serere, satam metere, horum Saturnum autorem ferunt.

[80,489] Nemo uitem coluerit, id enim a Libero excogitatum.

[80,490] Vinum merum nemo bibat, ne aqua quidem dilutum, monstrauit hoc Staphylus.

[80,491] Aegroti medicos non aduocent, medicina Apollinis inuentum est.

[80,492] Et hos quidem non impios modo homines, uerumetiam cacodaemones fuisse uulgus credit.

[80,493] Vobis igitur daemonum inuentis uti licet, nobis studiosorum hominum literis uti non licebit?

[80,494] Atqui nihil pudet, ne istos quidem qui et dialectici et theologi uideri uolunt, studiosis haec obiicere, quae si in pagis apud fossores messoresque audeant disputare, moriar ni rustici ipsi ligonibus et falcibus eos conficiant.

[80,495] Si gentilium inuentis uti uetamur, quid tandem, obsecro, in agris, in urbibus, in templis, in aedibus, in officinis, domi belli, priuatim aut publice relinquetur? adeo Christiani nihil habemus ab ethnicis non traditum.

[80,496] Quod scribimus, quod utcunque Latine loquimur ab ethnicis accepimus; ab illis reperti characteres, ab iisdem orationis usus inuentus.

[80,497] Ego ne, inquiunt, damnatorum hominum libros in manu, in sinu habebo, lectitabo, uenerabor?

[80,498] Ardet apud inferos Vergilius et eius poemata cantat Christianus? quasi non et multi Christiani illic ardeant, quorum si qua bene scripta supersunt, nemo tamen idcirco respuenda putet.

[80,499] Sed quis istam iudicandi petulantiam ferat, ut tanquam uirga Mercuriali quos uelint ad inferos demittant, quos uelint ad superos euocent?

[81,500] Non hic ingrediar rixosam illam disceptationem de ethnicis, quae ne mulieribus quidem sit digna; non est nostrum de ethnicorum damnatione disputare, eorum inquam, qui fidem nostram praecesserunt.

[81,501] Tum si coniecturas sequi uelimus, facile conuicero aut illos uiros ex ethnicis aut omnino nullos saluos esse; quam bene praeceperint, non quam recte uixerint, laboramus.

[81,502] Hypocritas magistratus, quorum uitam condemnat ipse qui nouit audiri tamen iubet.

[81,503] Origenis libros in multis haereseos damnatos ad eruditionis fructum Christiana legit ecclesia et eorum diuina scripta fugimus de quorum moribus sine summa temeritate iudicari non possit.

[81,504] Imo, ut melius dicam, de quibus in bonam partem cum laude, in malam non sine maximo uitio quisquam iudicet.

[81,505] Apage, inquiunt, ego me Ciceronianum aut Platonicum appellari feram, qui semel Christianus dici constitui?

[81,506] Quid ni monstrum hominis?

[81,507] Si te quod Sardanapali perditam molliciem imitaris, recte Sardanapalicum dicimus aut quod assentator es, Gnathonicum, aut potius, ut es stolide gloriosus, Thrasonicum appellamus, cur alium Ciceronis linguam imitantem, Ciceronianum pudeat denominari aut Vergilianum, si quid illius queam aemulari?

[81,508] Tu tibi barbaras istas appellationes asciscas teque uel Albertistam uel Thomistam uel Scotistam uel Occanistam uel Durandistam uocari gaudeas, dummodo a Christianis denomineris.

[81,509] Ego me a quouis ethnico denominari patiar, dummodo doctissimo, dummodo facundissimo; nec me huius professionis poenitebit, modo me praestantiora doceat ethnicus quam Christianus.

[81,510] Sed, ut rem aliquando finiamus, nisi aduersarios nostros talpis caeciores sua redderet inuidentia, certe uiderent, quod uel caeco apparet, uiderent in rebus ab ethnicis inuentis aliquod inesse discrimen, alias esse inutiles, dubias, pestiferas, alias perutiles, salutares, imo necessarias.

[81,511] Mala illis relinquamus, bona uero quid ni nobis usurpemus? hoc demum est homine Christiano, homine prudenti, homine studioso dignum.

[82,512] At nos, si superis placet, praepostere agimus, ethnicorum uitia, libidinem, auariciam, ambitionem, superstitionem passim imitamur, imo uincimus, at eruditionem quam uel unam imitari par erat, unam aspernamur, stultius ne an superbius, nondum satis scio.

[82,513] Nam si res mediocri usui futuras, ab illis ad nos traduximus idque citra culpam, quid impedit, quo secius idem de illorum artibus faciamus? quibus, (si quid Hieronymo credimus) nihil est in rebus mortalium aut utilius aut praestantius.

[82,514] DIVINO CONSILIO DISCIPLINAS AB ETHNICIS EXPOLITAS, VT NOS VTEREMVR, NON VT CONTEMNEREMVS.

[82,515] Quinimo admirabilem rerum ordinem et harmoniam quam uocant paulo penitius introspicienti, uideri mihi prorsus solet, nec mihi adeo soli, uisum est idem et plerisque grauissimis autoribus, non sine diuino consilio disciplinarum inueniendarum negocium ethnicis datum esse.

[82,516] Immortalis enim ille rerum moderator, ut est ipsa sapientia, ratione summa constituit uniuersa, pulcherrima quadam uicissitudine distinguit, aptissimo ordine digerit, ut omnibus omnia miro quadam modo respondeant, nec quicquam in tam immensa rerum uarietate ferri temere sinit.

[82,517] Hic aureo illi seculo, quo nasci decreuerat, uoluit, ut omnes et anteactae et sequuturae seruirent aetates, ad huius unius felicitatem decusque cumulandum, quaecunque in rerum natura essent, referri placuit, quod ipsum se perfecturum pollicebatur.

[82,518] Cum exaltatus", inquiens, "fuero a terra, omnia traham ad me ipsum".

[82,519] Vbi mihi aptissime trahendi uocabulo uidetur usus, ut intelligas omnia uel inimica, uel ethnica, uel alioquin aliena, etiam si non sequantur ad Christi cultum, inuita trahi debere.

[82,520] Et ubi est illa rerum harmonia, qua fit diuo Augustino, ut ne mala quidem ociose creata uideantur?

[82,521] Quorsum ab ipsis mundi rudimentis tot figurae, tot prodigia, tot mysteria spectabant? nempe ad seculum Christianum.

[82,522] Quid deinde tota lex Mosaica, tot ritus, tot ceremoniae, tot sacrorum genera, tot promissa, tot oracula? nonne Paulo teste "haec omnia figurae contingebant illis"?

[82,523] Iam ut imperiorum translationes praeteream, quorsum pertinuit "tanta mole Rhomanam condere gentem", tantis cladibus, tot tam cruentis uictoriis urbi rerum dominae uniuersum subigere orbem? nonne diuino prorsus consilio? nimirum, ut iam nata Christiana religio facilius in singulas terrarum partes dimanaret, si ab eodem capite, tanquam in membra diffunderetur.

[83,524] Age nunc, qua mente tandem orbem prope totum tam uesanis, tam pudendis religionibus siuit irretiri?

[83,525] Nimirum, ut una exorta uniuersas summa cum gloria euerteret.

[83,526] Adeo nihil sine dimicatione fit egregium.

[83,527] Artes studiosa Graecia repperit, cum qua deinde Latium certamine suscepto bellicis quidem rebus superauit, at literarum dicendique laudibus propemodum aequauit.

[83,528] Aliis rerum latentes causas rimari curae fuit, alii Promethei uinculis alligati coelestium ignium uagos recursus obseruarunt.

[83,529] Fuerunt qui diuinitatis arcana tentauerunt, hic disserendi, ille dicendi rationem inuenit, nonnulli mortalium mores doctissime depinxerunt, quibusdam rerum gestarum memoriam ad posteros transmittere studio fuit.

[83,530] Iam uero in legibus, in philosophia, quantus sudor antiquis fuit?

[83,531] Quorsum tandem haec omnia? num, ut nos exorti contemneremus? an potius, ut optima religio pulcherrimis studiis tum honestaretur, tum fulciretur?

[83,532] Omnia ethnicorum fortiter facta, scite dicta, ingeniose cogitata, industrie tradita, suae Rei publicae praeparauerat Christus.

[83,533] Ille ministrauerat ingenium, ille quaerendi ardorem adiecerat, nec alio autore quaesita inueniebant.

[83,534] Hanc artium frugem illorum aetas tulit non tam sibi, quam nobis, siquidem, ut non quaeuis regio suppeditat omnia, nec omnis fert omnia tellus, ut inquit Maro, ita seculis suae quibusque dotes distributae mihi uidentur.

[83,535] In summo bono quaerendo plerique philosophorum et aetatem et ingenium triuerunt.

[83,536] Sed id quod erat uere summum et praestantissimum suae Christus aetati seruauit, non ita tamen, ut caeteras inutiles ac sine fruge actas uoluerit, id quod oculis quoque testibus uidemus et corporeis in rebus diligenter cauisse naturam, ne qua portio temporis inutilis effluat.

[83,537] En arbores (admoneor enim aspectu ipso ab his exemplum petere) primo iam uere frondibus alendis succum suppeditant.

[83,538] Nunc uidetis additi frondibus flores quantum uoluptatis nobis spectantibus aedant.

[83,539] Accedente aestate hi ipsi flosculi paulatim in pomi carnem turgescent; autumno mitibus malis stabunt arbores grauidae, quae simulatque posuerint, rursus id interualli quod ex autumno in hyemem superest, sub futuram aestatem nouis creandis surculis datur.

[84,540] Hyems ne ipsa quidem ociosa, alterna quiete rerum uires reficit; idem coelestium orbium discursus ille tam uarie temperatus efficit.

[84,541] Summa in rebus discordia, sed qua nihil concordius.

[84,542] Eodem feruntur et singula et uniuersa, eodem spectant, ad unum quiddam tendunt.

[84,543] Optimus igitur ille moderator Christus, cum suo seculo summi boni cognitionem peculiariter destinasset, proximis ante seculis id tribuendum putauit, quod ad summum bonum proxime accederet, summum uidelicet eruditionem.

[84,544] Quid enim secundum uirtutem potest homini praestabilius contingere scientia? qua quidem in re deus Christianorum siue ignauiae, siue mauis ocio consultum uoluit, ut qui essemus aliunde occupandi, bonam laboris partem adimeret.

[84,545] Non paulo enim procliuius est rem iam ad unguem expolitam perdiscere, quam inuenire.

[84,546] Quod nisi illi literarum segetem seuissent, nobis fortassis nihil esset quod meteremus.

[84,547] Quid enim ipsi reperissemus, qui illorum inuentis non modo nihil unquam adiecimus, uerum detriuimus permulta, perturbauimus omnia?

[84,548] Quo turpius ingrati sumus, imo inuidi, qui tes summo usui futuras ne gratis quidem oblatas accipere uelimus, cum istis magno constiterint; nec munus modo pulcherrimum recusamus, uerumetiam autorem muneris pro gratia quam debebamus, summa contumelia afficimus.

[84,549] HOMINES IGNORANTIA POTIVS QVAM ERVDITIONE INSOLENTIORES FIERI.

[84,550] Hic ego, perdocte tu quidem, inquam, et uere Batte: at uix crediderim ullos esse tam omnis humanae rationis expertes, ut uniuersam literaturam a religione segregandam putent modo sit Christiana.

[84,551] BATTVS: Quasi uero, inquit Battus, ulla sit eruditio Christiana, quae non eodem sit ineruditissima; loquor autem non de mysteriis nostrae religionis, sed de disciplinis repertis.

[84,552] Quid enim, si uera fateri uelimus, post ethnicos illos noui a nobis repertum, quod non idem sit indoctum?

[84,553] Quid autem inueniamus bene, qui aliorum inuenta tam male tuemur?

[84,554] Ego igitur nullam esse eruditionem puto, nisi quae sit secularis (sic enim appellant antiquam) aut certe seculari literatura condita et instructa.

[84,555] Eam (si peruersa et impia absit opinio) Christianam etiam patiar appellari, quanquam non paucos adeo stolide religiosos comperio, ut ne Christianam quidem istam, id est ecclesiasticam multi faciant.

[84,556] Quid enim, inquiunt, si non simus theologi: si Christum bene scis, satis est, si caetera nescis.

[84,557] Non doctis sed innocentibus promissa est immortalitas.

[85,558] Num idcirco damnabor, si diui Pauli scripta parum sublimiter intelligam?

[85,559] Quid si Hieronymianam dictionem non capiam? quid si Augustini et Ambrosii scripta ne legerim quidem? quid si ne euangelium quidem intelligam? stolide, imo quid si ne teipsum intelligas? quid si camelus sis, non homo?

[85,560] Confide, etiam pecora coelum obtinebunt.

[85,561] Hominum, mehercle, genus non modo stolidissimum, uerumetiam impium.

[85,562] Atque utinam isti Christum bene scirent, qui se gloriantur nihil scire literarum.

[85,563] At saepe fit, ut, qui in literis simplices haberi uolunt, in rebus mundanis sint astutissimi nebulones, sed cum his mihi interim res non est.

[85,564] Eo hune sermonem interieci, ne miraremini si huiusmodi nostram illam quam descripsimus eruditionem execrentur, qui euangelia quoque contemnunt.

[85,565] Verum, ut modo dicebam, cum his mihi res non est in praesentia; de his loquor, qui ecclesiastice docti uideri cupiunt, et tamen ab omni seculari disciplina tanquam Iudaeus ab immundis abstinent, illud interim Paulinum obliti "omnia munda esse mundis".

[85,566] Horum ego eruditionem ita exiguam uideo, ut nullam esse iudicem et quauis ruditate peiorem.

[85,567] Hi uero omnem nostram doctrinam ut malam, ut ethnicam, ut impium abominantur, quod ipsi sciunt id non humano studio, sed tanquam coelitus accepisse uideri uolunt.

[85,568] Iam etiam uulgo dici audio, ut quisque literatissimus sit, ita nequissimum esse.

[85,569] Quae quidem contumelia non magis ad rhetoricos et poeticos, quam ad theologos, ad iureconsultos, ad dialecticos, ad caeteros item studiosos attinet, dignum quod ab omnibus confutetur.

[85,570] Si mala est eruditio, utrum tandem per se mala est, an per aliud?

[85,571] Si per aliud, cur simpliciter eruditionem reprehendimus?

[85,572] Si per se, cur igitur iudicio grauissimorum autorum in numero bonorum honestorum ponitur? cur opibus anteponitur, quae per se malae non sunt?

[85,573] Adde, quod ueritas nulla per se mala esse potest, disciplinae liberales cum sint ueritates, bonae sint necesse est.

[85,574] Quod si per se bona scientia, mala est ignorantia; si mala, igitur fugienda; quanquam si naturam audiamus, quis est, qui non malit esse scientissimus, quam ignorantissimus?

[85,575] Hic nobis dialectici incipiunt esse barbari; non reprehendimus, inquiunt, simpliciter eruditionem, sed quod astutos efficiat, elatos, intractabiles, insolentes, fastidiosos.

[85,576] Quid enim aliud petitis, inquiunt, quam uulgus effugere, eminere inter caeteros, praedicari, celebrari, nos nostrique similes pro pecudibus ducere?

[85,577] Audistis, quid istos religiosulos mordeat, contemni nolunt, imperare et ducere, non parere neque duci uolunt et ita demum publicae paci consultum putant, si nemo extiterit, qui possit aliorum inscitiam emendare.

[86,578] Intelligis, (ut arbitror) eruditionis calumniam non aliunde quam a superbia proficisci.

[86,579] Iniquissimum autem fuerit, si lippus solem accuset, cuius luce offenditur.

[86,580] Scientia", inquiunt, "inflat, charitas aedificat".

[86,581] Vtrum igitur insolentia, scientiae an nostrum est uitium?

[86,582] Non audebunt, ut opinor, eruditionis dicere, alioquin nemo unquam fuisset eruditus, nisi idem insolens et quo quisque euaderet doctior, eo superbior redderetur.

[86,583] At istud praeterquam quod absurdum est dictu, perquam contumeliosum etiam uideri potest.

[86,584] In quos?

[86,585] In Augustinum, in Hieronymum, in plerosque alios, quos, quia doctissimi fuerint, nefas sit ob id eos superbiae insimulare.

[86,586] At, inquies, de prophana eruditione ago.

[86,587] Et quidem nos accipimus, nempe qualem in his, quos modo dixi, religionis Christianae principibus et miramur et ueneramur tuae dissimillimam, qui ecclesiasticam doctrinam profiteris.

[86,588] Quid quaeris? quod si nostropte non rerum uitio insolescimus? utrum animus erit castigandus, an res sine causa accusandae?

[86,589] Nonne modestius faceres, tu modestiae praeceptor, si ingenue tuam inscitiam fatearis ac non optimis rebus calumniam struas, quo tuo uitio patrocineris? nunc ad omnia rudis, ad hanc calumniam disertus es.

[86,590] Attamen, inquis, insolentiae materiam ministrat eruditio secularis.

[86,591] Quis negat?

[86,592] At istam quidem materiam undecunque licebit sumere uel ab optimis sanctissimisque rebus.

[86,593] Idcirco ne protinus res incusandae?

[86,594] An tu potius, qui rebus optimis abutare pessimus?

[86,595] Animus per se insolens exerendi sui undelibet occasionem arripit.

[86,596] Pecunia, quot uitiorum genera ministrat? nemo tamen hanc ut malam accusat, sed male utentium animus reprehenditur.

[86,597] Quid erit tandem tam bonum, quod non aliquando mali occasionem ministret?

[86,598] Non ieiunium, non eleemosyna, non castitas, non uirtus ipsa.

[86,599] Superbiunt philosophi, sibi placent poetae.

[86,600] Eho tu, nulli superbiunt theologi?

[86,601] An in ullo genere supercilium arrogantius?

[86,602] Quis tamen audeat sanctissimam theologiam in crimen uocare?

[86,603] Superbiunt hac permulti, sed suo, non theologiae uitio.

[86,604] Nulli ne superbiunt illiterati?

[86,605] Quid istos insolentiores facit?

[86,606] Nempe ipsa imperitia.

[86,607] Quid igitur facerent, si literas didicissent?

[87,608] IGNORANTIAM ESSE SVPERBIAE MATREM.

[87,609] ERVDITIONEM CONTRA MODESTIAM PARERE.

[87,610] Quanquam quid minus uerum dici potest quam homines literatura astutos, elatos et fastidiosos fieri.

[87,611] Si astutiam prudentiam appellant, nihil pugno, cum et euangelico consilio serpentum astutiam imitari iubeamur.

[87,612] De fastidio uero, cui non absurdum uideatur?

[87,613] Quis igitur saxeos illos et agrestes homines ad humaniorem uitam, ad mansuetius ingenium, ad mores modestiores adduxit? nonne literae?

[87,614] Hae fingunt animum nostrum, affectus mitigant, frangunt indomitos impetus molliunt et ingenium non sinunt esse ferox.

[87,615] An ueto hoc illi fastidium appellant, quod ipsorum barbariem non miramur, quod imperitissimorum hominum nugis delectari non possumus? quod stercora pro gemmis non amplectimur?

[87,616] Vtrum hoc fastidiosi est hominis, an sani potius et ab optimis pessima discernentis?

[87,617] De modestia uero idem ego sensi, quod diuum Hieronymum ex Graeci cuiusdam sententia et recte sensisse et eleganter scripsisse, Video imperitiam adducere confidentiam, scientiae ueto timorem esse comitem.

[87,618] Quod idem Quintilianum probe uidisse, intelligo.

[87,619] Quo quisque", inquit, "ingenio minus ualet, eo magis attollere se ac dilatare conatur".

[87,620] Videmus enim permultos, priusquam quid sciant aut nesciant, satis cognitum habeant, iam sibi consummate doctos uideri.

[87,621] Hi postquam et sibi persuaserunt et dementia sua nonnullam apud uulgus eruditionis opinionem sunt aucupati, et sibi non parum tribuant et alios fastidiant necesse est.

[87,622] Docent audacter quae nesciunt, scribunt, orant, interpretantur, nihil non tentant, nihil non audent, suis applausoribus freti, eruditiorum tum iudicia, tum paucitatem contemnunt.

[87,623] Pestilens hominum genus et sua mente suaque stoliditate dignum.

[87,624] GVILHELMVS.

[87,625] Dabis ueniam uel ex pacto, Batte, si disputationis tuae cursum paucis remorabor.

[87,626] Aut ego fallor, Batte, aut diuersa et inter se pugnantia loqueris.

[87,627] Ais enim istos sibi placere et fastidire meliores eo, quod sibi docti uideantur, at istud ipsum est argumentum, eruditionem adducere superbiam.

[87,628] Quanam enim alia te sibi placent isti, quam scientia etiam tenui et prope nulla?

[87,629] BATTVS.

[87,630] Recte nulla.

[87,631] Inscitia sua superbiunt isti, haud eruditione : adfert enim illa peritiae persuasio plane confidentiam quandam, quae ipsa summa est imperitia.

[88, 632] Recte enim Socrates dixit, nullam inscitiam esse maiorem, quam qua quis se credit scire, quod nescit.

[88,633] Quod si uere docti essent, ut sibi uidentur, iam alios mirari sibi minus inciperent placere.

[88,634] Nil mirum est, si uenti plurimum concipiant, qui sunt inanes.

[88,635] Solida uirtus se ipsa contenta est, suo se precio, non aliorum opinione metitur.

[88,636] Isti igitur si doctiores essent, essent et modestiores.

[88,637] Quod nolim mihi credatis, nisi ipsi in nobis idem experimur.

[88,638] Quid enim hoc aliud est, quod in initio studiorum nostrorum, ubi disciplinas uix a limine, (ut dici solet) salutauimus, statim efferimur et iam tum in ipsis rudimentis magis nobis placemus, quam ubi iam multo usu multarum rerum certam scientiam comparauerimus, iuuenum more, qui quo minus habent prudentiae, plus habent animi.

[88,639] Vnde id?

[88,640] Profecto quia nondum hoc ipsum scimus, quam multa nesciamus; quanquam haec inanitas non temere nobis a natura insita uideri potest, ut hac falsa gloriola excitati ad summos labores capessendos prouocemur.

[88,641] Alioqui quis tantas tamque diuturnas uigilias adiret, si nihil magni sibi promitteret?

[88,642] Neque in hac re plane cum Stoicis sentio, qui uniuersos affectus non superuacaneos modo, sed et pernitiosos arbitrantur.

[88,643] Mihi ad uirtutem tendentibus animis, tanquam paedagogi quidam uidentur adhibiti.

[88,644] Haec igitur fiducia gloriaque, si modo non sit immodica, in tyronibus quidem non prorsus uidetur inutilis, eo quod calcar et stimulum quendam ingeniis nostris subiiciat; nam freno uix inuenias, qui indigeant.

[88,645] At eandem gloriam iidem, ubi saniores sumus effecti, et ridemus ipsi et damnamus.

[88,646] De me fateor: equidem cum puer essem, probe sciolus eram et mihi placebam, cum haec studia uixdum summis, (ut aiunt) labiis degustassem.

[88,647] Nunc post tantum annorum, accedo enim ad annum undetrigesimum, in dies mihi magis magisque displiceo et Socraticum illud amplector: Hoc unum scio, quod nihil scio.

[88,648] Tum mihi uidebar arcem tenere summum, nunc me ne uestibulum quidem adhuc praeteriisse puto ac iuxta Graecorum prouerbium ne in apiis quidem consistere.

[89,649] Tum me nihil nisi exactum, perpolitum, absolutum delectabat, nunc prope nihil non miror.

[89,650] Tum quosuis ultro prouocabam, nunc Milium senescentem imitor, minus audeo, trepido magis, ex quo facile coniicio, ubi copiosior etiam, quam quae nunc est, eruditio accesserit, minus etiam mea mihi placitura.

[89,651] Quod si mihi euenit homini uentosiore ingenio nato (est enim apud familiares simpliciter fatendum) quid aliis meliore mente praeditis accidere putatis?

[89,652] Tum Guilhelmus: Astipulor, inquit, ista in re tibi, Iacobe: istuc enim ipsum, quod tu doctissime disseruisti, in me ipso et agnosco et fateor nec in paucis animaduerti.

[89,653] Maturescunt eruditione ingenia, reddunturque tum molliora, tum mitiora.

[89,654] BATTVS: Ita prorsus, ait Battus, cuius rei nusquam non copiosissima exempla offerunt sese, siue nostra, siue ueterum secula respiciamus.

[89,655] Quid enim dici potest aut cogitari superbius, quam summa confidentia docere alios, quod ipse nescias?

[89,656] Quod isti nostri antacademici passim faciunt, qui cum nihil sciant, nihil non praecipiunt.

[89,657] Ita me deus amet, ad uomitum usque nauseo, quoties quorundam delicias et stultam gloriam ex operum inscriptionibus colligo.

[89,658] Qui cum nihil, nisi meram barbariem euomuerint, audite, quaeso, quam splendidis titulis suas nugas adornent, ut facile intelligas, quam delicate simii isti suos catulos adament.

[89,659] Alius quod somniauit Gemmulam, alius Margaritam appellat, hic Floretum, ille Rosetum inscripsit, at in medio, o bone deus, ut nihil nisi carduos et lolium inuenias.

[89,660] Est qui Speculum operi suo nomen dedit, est qui omnium errorum syluam, Catholicon ausus est appellare.

[90,661] Ineptius etiam quidam Mammetrectum, uelut haustum lactis gallinacei pollicens.

[90,662] Sunt qui Summas et Summarum Summas appellent, quasi lectori non sit alius scriptor requirendus, ubi tales sit nactus lacunas.

[90,663] An non eandem insolentiam deprehendas in autorum titulis, quos ideo magnificos illis tribuunt, ut ipsi praeclarum aliquid ac supra hominem profiteri uideantur?

[90,664] Basilium, Origenem, Chrysostomum et his consimiles uiros aut non citant aut contemptim citant, ueluti censores, uerum cum crepant illos suos doctores sanctos, doctores irrefragabiles, doctores subtilissimos, doctores seraphicos, tum sibi uidentur adferre nescio quid, cui cedere debeat etiam maiestas euangelica.

[90,665] Quod si in antiquis et eruditis has inscriptionum delicias docti non tulerunt, quis in his barbaris ferat, qui ad contaminandas literas geniti uideri possint?

[90,666] Quis non, (ut est in prouerbio), suspendio trabem eligat, ubi uidet huiusmodi uoluminibus refertas passim bibliothecas, perstrepere ludos?

[90,667] Ex his contexi conciones ecclesiasticas, ex his colligi dogmata, quibus gubernetur orbis, ex his nos censeri Christianos aut secus?

[90,668] Adde, quod in tradendo nusquam haerent, nihil addubitant, omnia constant, omnia praecipiuntur.

[90,669] Credas eos non docere, sed leges praescribere.

[90,670] En modestiam quam secum adfert supina ignorantia, quanto satius erat Academicorum uerecundiam imitari, ad quos cum isti ne componendi quidem fuerant, nihil tamen se scire professi, omnibus de rebus pudenter disputare, quam confidenter affirmare maluerunt.

[90,671] Nec me fugit esse qui hoc philosophorum genus parum probent; mihi uel omnibus anteferendum uideur, cur uideatur alias fortasse.

[90,672] Iam si prisca repetimus, quid tam abfuit ab insolentia, quam Socratis doctum pariter ac facundum ingenium, quem nunquam puduit undecunque doceri ne iam senem quidem.

[91,673] Non sibi turpe duxit rhetoricen uirilem utique disciplinam a foemina Aspasia doceri.

[91,674] Idem iam grandis natu fidibus operam dedisse legitur, praeceptore, nisi fallor, Cono; praeterea uox illa iam nobilis: Hoc unum scio, quod nescio, utrum quaeso, sibi placentis, an modestissimi potius hominis uidetur?

[91,675] Hac modestia promeruit, ut solus ab Apolline sapiens iudicaretur, quod cum alii sibi ea uiderentur scire, quae nescirent, hic tanto esset caeteris uerecundior, quanto sapientior.

[91,676] Id quod illius apud Platonem disputationes facile indicant, in quibus omnibus apparet studiosi quidem et acuti, sed inquirentis potius, quam praecipientis oratio.

[91,677] Et o utinam nostri temporis philosophastri, qui nobis fastum obiiciunt, huius omnis philosophiae parentis uerecundiam, quam Gorgiae promptam garrulitatem mallent imitari, qui cum ne suam quidem ipsorum uocem intelligant, magna fiducia quauis de re pronunciant, probant, damnant, praecipiunt, praescribunt; sed aliorum exempla prosequamur.

[91,678] An fuit quicquam uno Pythagora uel acutius, uel doctius?

[91,679] Hic certe superiores philosophos quam eruditione uicit, tam modestia superauit.

[91,680] Qui cum ante id temporis sophi, id est sapientes, soliti essent appellari, ipse primus nominis arrogantiam recusauit et se philosophum id est sapientiae studiosum, quam sapientem dici maluit.

[91,681] Platonem nonnulli ob ingenii diuinam quandam sublimitatem fastus insimularunt; at in hoc ipso quanta modestia?

[91,682] Vbi omnem praeceptoris disciplinam ad plenum hausisset, perinde ac si nihil actum, quot maria, quot terras emensus legitur, dum ubique quaerit, quod discat.

[91,683] Qui Athenis magister fuerat et potens" (Hieronymianis enim uerbis libenter utimur) "cuiusque doctrinas Academiae gymnasia personabant, fit" denuo "peregrinus atque discipulus, malens aliena uerecunde discere, quam sua impudenter ingerere".

[92,684] Quid de Solone et Herodoto loquar, quos iam natu grandes omnes orbis angulos peruagatos uidemus, laboriosa utique peregrinatione tanquam impigros sapientiae mercatores.

[92,685] Theophrastus philosophorum facile praecipuus moriens ceruis et cornicibus inuidisse legitur, quibus natura uitam tam diuturnam tribuisset, homini tam exiguam.

[92,686] Et qui omnium opinione consummatam sapientiam tenere putabatur, is se tum querebatur extingui, cum iam quid esset sapere, uidere coepisset.

[92,687] Et unde in tantis ingeniis tanta modestia ab imperitia ne, ut isti dicunt, an a doctrina quadam singulari?

[92,688] Quis iam Vergilio palmam inter poetas inuidet?

[92,689] An non huius modestia factum est, ut dum in uiuis ageret multis indoctioribus inferior haberetur?

[92,690] Idem a Philisto mediocri oratore conuiciis salibusque agitatus ab insulso Perone famosis etiam uersibus impetitus a Cicerone summo oratore laudatus pari modestia et illius scommata et huius laudes tulit.

[92,691] Quid autem de ecclesiasticis commemorem? quorum longe princeps Hieronymus incredibili discendi auiditate, quem tandem praeceptorem recusauit?

[92,692] Num Iudaeum? num haereticum? num Latinum? num Graecum? num Hebraeum?

[92,693] Adeo uir doctissimus discere, quam docere putauit pulchrius.

[92,694] Augustino quid eruditius ? at quid eodem modestius? qui iam multorum annorum episcopus ac doctor, non solum se uel ab anniculo episcopo doceri paratum fatetur, uerum nec ipsum errata sua fateri puduit et scriptorum suorum tanquam palinodiam canere.

[92,695] Quis hanc modestiam e nostri temporis criticis unquam est imitatus?

[92,696] An sunt Augustino uel cautiores uel doctiores?

[92,697] An non potius quanto indoctiores tanto arrogantiores? qui quicquid scripserint, hoc ipso uerum uideri uolunt, quod scripserint pro coelestibus oraculis sua somnia recipi uolunt.

[93,698] De parum doctis haec loquor nam egregie doctum neminem adhuc repperi, quin in eodem singularem modestiam agnouerim.

[93,699] Superbus" igitur "et arrogans, indoctus uocabitur", iuxta sapientis Hebraei sententiam, haud doctus et "sapientior sibi stultus uidetur septem uiris loquentibus sententias".

[93,700] Caue igitur tu quisquis es, qui mihi uultu religioso immodestiam obiicis, ne ista ipsa tua modestia summa sit immodestia.

[93,701] Nam quaeso te per Musas, uter superbior, is ne qui diues inuitat ad opum suarum communionem, an tu qui mendicitate tua superbus, ob hoc ipsum tibi uidere regulus quod nihil habeas?

[93,702] Is ne qui doctrina utitur ad Christi gloriam, an tu, qui cum proximi contumelia contemnis alienam doctrinam, ne apud idiotas, in quo theatro te uenditas, parum semideus habearis?

[93,703] Postremo fac utrunque placere sibi, uter arrogantior, qui sua effertur eruditione, an tu, qui tua inscitia tibi insolentissime places?

[93,704] Ille nulli obstrepit, si quis nolit meliora discere, tu coelum terrae misces, si quis ausit docere quod tu cum tuis sodalibus non didiceris.

[93,705] Huic animos facit sua facundia, tibi cristas maiores addit infantia.

[93,706] Vter superbior?

[93,707] Ille per omnes disciplinas obambulat, ut uere doctus esse possit, tu uix gustata grammatica eaque misera, uix gustatis tribus syllogismis, ad haec quaestionibus aliquot Thomisticis aut Scotisticis repente prosilis in theatrum, paratus cum quouis quauis de re dimicare.

[93,708] Et homo uerecundus aliis exprobras arrogantiam?

[93,709] Verum ego dum de immodestia disputo, modestiae sim oblitus, altius enim in re clarissima disputationem repetisse me uideo.

[93,710] Sed ut finiam, ego sic mihi persuasi, si quem arrogantem et sibi placentem uidero, eum perdoctum esse non credam.

[93,711] Itaque quod isti superbiam adducere putant, id mihi, ne superbiamus, solum remedio uidetur esse.

[93,712] ILLVD PAVLI SCIENTIA INFLAT, QVOMODO ACCIPIENDVM.

[93,713] Verum instant interim suo more et illud Paulinum constanter ingerunt.

[93,714] Scientia inflat, charitas aedificat".

[93,715] Non mentitur, inquiunt, Apostolus, "inflat scientia".

[93,716] Nemo negat, sed inflat et inscitia.

[93,717] Quid dicitis, o theologi, et iidem inscii, ita ne nihilo plus una sententia e Paulo decerpsistis, non uenit in mentem eundem alio in loco dicere: "Et si imperitus sermone, non tamen scientia".

[94,718] Non audistis gloriantem quod ad pedes Gamalielis legem didicerit? non libros in membrana scriptos sibi postulantem?

[94,719] Quid ita Paulo in mentem incidit, ut cum fuerit uel unus inter apostolos omnium rerum scientissimus, tum saepius nos ad sui imitationem prouocarit, hoc uno in loco uoluerit a scientia deterrere?

[94,720] Quid autem est charitas spoliata scientia? nempe nauis sine clauo.

[94,721] Quis unquam amauit, quod nesciret? denique quorsum unquam fuit utilis ignorantia?

[94,722] Neque mentitus est Paulus, sed parum intellectus, cuius quidem mentem ita demum accipiemus, si et priora et consequentia cum mediis conferamus.

[94,723] Age, theologum interim Battus aget.

[94,724] Mota erat diuo Paulo de idolothytis quaestio, a quorum esu Christiani nonnulli infirmitate quadam conscientiae sese continebant; alii peritiores qui intelligerent idolothytum nihil esse et mundis nihil esse immundum sine discrimine uescebantur.

[94,725] Et recte quidem illi sentiebant, sed interim superstitiosior et infirmior quispiam eorum offendebatur firmitate.

[94,726] Hinc inter fratres seditio.

[94,727] Respondit Paulus : Quantum ad nostram ipsorum conscientiam attinet, nihil referre, utrum de idolis immolato, an non immolato uescamur, interesse tamen fraternae charitatis.

[94,728] Offendi enim fratrem infirmiorem, qui nondum idolothytum queat contemnere aliena conscientia, cum uideat fratrem "in idolio recumbentem".

[94,729] Eoque satius censet Apostolus hac in te fraternae infirmitati obsequundare, quam fratre neglecto nostra uti scientia; gratiorem esse superis morigeram charitatem, quam superbam et contumacem scientiam.

[94,730] Huiusmodi enim inflare scientiam, si fratrem prudens offendas, at charitatem aedificare, si sine tuo detrimento fratris infirmitati concedas.

[94,731] Vt ne dicam interim, quod ea res fuerit illorum temporum peculiaris.

[94,732] Altius a maioribus insederat superstitio, quam ut subito posset reuelli et ad confirmandam Euangelii doctrinam omni obsequio erat opus.

[94,733] Postremo materia offendiculi reperta erat, non a nobis ministrata.

[94,734] Hic Christianae charitatis erat ad tempus obsequi fratris infirmitati, sed hac spe ut post resipisceret.

[94,735] Quid haec ad nos? quid ad philosophiam? quid ad oratoriam aut poeticam? sed tamen si libet, ad liberaliorem eruditionem torqueamus, quandoquidem didicere quiduis arcanae literae pati.

[94,736] Quantumlibet inflexeris, Paulus non uult scientiam esse nullam, sed incomitatam esse non uult, nempe sine charitate.

[94,737] Quod si alterutra sit carendum, tolerabilius esse scientia quam charitate priuari, cui interpretamento diuus astipulatur Augustinus.

[95,738] Per se, inquiens, inutilis est scientia, cum charitate utilis.

[95,739] Quis enim tam demens, ut argentum reiiciat, quod aurum preciosius esse cognouerit?

[95,740] Num ideo saxa nullum habent usum, quod gemmae sint praestantiores?

[95,741] Num idcirco non optima quaedam res est scientia, si melior sit charitas?

[95,742] Nam alio quodam in loco, ubi charitatis paeana Paulus decantat, scientiam inter praecipua charismata ponit, puta prophetiam, fidem, miraculorum gestionem, linguarum dotem atque id genus alia.

[95,743] Num facturus, si scientiam tanquam pestiferam fugiendam iudicasset?

[95,744] Atqui cur igitur inflare dixit scientiam, inquies.

[95,745] Cur ipse fuit scientissimus, num continuo inflatissimus?

[95,746] Periculum ostendere uoluit, quo cautiores redderet, non ut deterreret.

[95,747] Tutior est charitas, necessaria quidem scientia, sed periculi non nihil habens, ut quae possit esse perniciosa, ita si charitati repugnet.

[95,748] Aequius erat indoctiorem scienti concedere et parere, at nunc ultro imperito concedit doctior.

[95,749] Quid tu cum tua charitate tibi places? quid scientiam calumniaris?

[95,750] Huius charitas laudatur, qui te scientia praecedit, non tua.

[95,751] Nam quantum quidem in te fuit, tua ignorantia iam charitatem extinxerat, qui credebas esse aliquid, quod nihil erat, nisi huius scientia tuae stultitiae ultro concessisset; toleraris, non praeferris.

[95,752] Nunc uter uestrum est inflatior, tu qui imperitus doctiori recusas obtemperare, an hic qui tam indulgenter indoctiori concedit doctior?

[95,753] An uero semper imperitis concedendum?

[95,754] Minime, sed in his duntaxat, in quibus neque nisi uiolata charitate obsisti potest et indulgentia ea nihil incommodi uidetur allatura.

[95,755] Non igitur deterritos a scientia Paulus uoluit, ad quam nos suo prouocauit exemplo, uerum ne imprudentes in periculum incideremus, scopulos et cautes prudens nauigator ostendit.

[95,756] Cur nos simplicem et castam scripturam ad nostra uitia trahimus? cur nobis ignorantia placemus? cur literis et idoneos et deditos ab optimis studiis deterremus? cur non potius, si quem uelis et remis, ut inquit Plautus, ad literas properantem uiderimus, huiusmodi oratione praemonemus : "I, bone, quo uirtus tua te uocat, i pede fausto".

[95,757] Ad humanas disciplinas plenis uelis raperis, sed caute nauiges facito.

[95,758] Scopulos habet istud mare, aurum et smaragdos habet istud nemus, sed per deum immortalem, caue tibi a ueneni radicibus.

[96,759] Disces egregias artes at ita demum utiles, si parem probitatem adiunxeris, citra eam parum utiles aut etiam pestilentes.

[96,760] Caue sic illis studeas, ut recti tibi cura recedat, stude non minus melior esse quam doctior, bona est scientia, charitas melior.

[96,761] Vtramque alteri si comirem adiunxeris, rem absolutam conficies.

[96,762] MEDICVS: Haec cum Battus dixisset, Medicus iamdudum subridens (est enim uir in primis festiuus multique ioci): Quis, inquit, Batte, credidisset unquam te hominem tam poeticum tantum tenere theologiae.

[96,763] Ita me Musae tuae bene ament, ut mihi Pauli mentem appositissime uideris explicuisse nec te prorsus fugere uideo uerba theologica; praeterea, quantum audiui, equidem te pulchre concionari posse crediderim, quod si resciscant nostri Iacobitae, uereor, ne certatim te rapiant et cucullum iniiciant.

[96,764] BATTVS : Et arridens Battus.

[96,765] Istud, inquit, Musarum hostibus eueniat, uerum ne tu impune Battum lacessiueris.

[96,766] Quid te uno impudentius, qui in me homine poetico theologiae scientiam admireris, cum te medico nihil sit theologicum magis; ego si theologus essem, nihil a poetae partibus praeuaricarer.

[96,767] Antiquitus enim theologi habebantur iidem, qui poetae et ingenue fateor eloquentium theologorum scriptis me non minus quam Ciceronianis delectari.

[96,768] Recentiorum uero tento quidem persaepe ac mihi impero, sed uomitus oboritur legenti, adeo me tum barbaries orationis tum uerum perturbatio offendit.

[96,769] Tu uero partes egrederis tuas et theologis adeo iniuriam facis.

[96,770] Nam cum illis animorum uobis corporum cura sit tradita, tu tanum hominem tibi uindicas.

[96,771] Sed pergam, si sinis theologari, uel apud te medicorum omnium doctissimum theologum, efficiam, ut me neges ullos praeter theologorum libros euoluisse.

[96,772] MEDICVS.

[96,773] Age, respondit Medicus, percupio, sed te iam in uiam unde depuli, restituam.

[96,774] Hoc erat tuae disputationis extremum, ut charitatem cum eruditione copulandam esse diceres.

[96,775] Ipse quidem in ea prope sum opinione, quam diuum Augustinum in suis dialogis notasse uideo, ut credam uix a uirtute diuelli posse sciendam, uerum ut scis meae professionis esse inter omnia mortalium genera uersari, in quosdam religiosos nonnunquam incido, qui sibi hoc constanter habent persuasum non cohaerere cum pietate Christiana literaturam quam illi uocant secularem.

[96,776] BATTVS: Nec aberrant isti, inquit Battus, in ipsis enim male cohaeret, quibus utraque deest, at cohaesit in Hieronymo, Cypriano, Augustino aliisque mille, quorum pietatem quis audeat cum istorum ignauia comparare?

[97,777] MEDICVS.

[97,778] Age, inquit Medicus, scio tibi quidem cucullatos istos omnes inuisos haberi; uerum ego ut religionem fatali quodam amore (sum enim benigno Ioue natus et item Venere) tum admiror, tum ueneror, ita non omnibus uitiis libero.

[97,779] Video enim nonnullos ad Epicuream illam rationem proxime accedere, qui incredibili laborum fuga, ignauiam quandam et umbratilem uitam amplectuntur.

[97,780] Tutos se credunt, si tanquam cochleae intra testam perpetuo delitescant commodis corporum uel minutis morosius etiam consulentes.

[97,781] Abunde se religiosos arbitrantur, si literarum politiorum nihil prorsus attigerint, suis bene consultum putant, si ea quae in scholis didicerunt, obliuiscantur.

[97,782] Iam uero ciuibus suadere non desinunt, ne liberos suos ad externas scholas, quas uniuersitates uocant, ire sinant.

[97,783] Perisse propemodum illos, qui sese illuc tanquam ad manes demiserint, aut non redire aut redire deteriores.

[97,784] Simplicitatem nescio quam illis praedicant, literas a uirtute auocare animos nec bonam parare mentem, sed eripere magis.

[97,785] Stultum, inquiunt, est disertam habere linguam, mores incompositos, dialecticis captiunculis morti neminem imposuisse, rhetoricen et poesin ne nominare quidem audent; insanire geometras aiunt, qui cum scite agros metiantur, animi sui modum ignorent, astrologos delirare dicunt, quod ea, quae supra se sunt, curiosi scrutentur, physicos impietatis accusant, quod diuina rimantes opera ipsum rerum opificem negligunt.

[97,786] Ne sacris quidem theologiae professoribus parcunt, hos insimulant, quod cum magna autoritate uirtutem doceant, ipsi non perinde uiuant.

[97,787] Ita isti Cynici nostri uniuersum genus hominum contemnunt, censent omnes.

[97,788] Moriendum, inquiunt, est omnibus.

[97,789] Quid tum si sis Solomone doctior? quid conferunt nexus dialectici? quid oratoriae complexiones? moriendum est.

[97,790] BATTVS.

[97,791] Per anserem, homines pistrino digni, subiecit Battus.

[97,792] Quis istud ignorat omnibus esse moriendum? nihil ne interim agendum?

[97,793] Malim ego doctior mori, quam natus sum.

[97,794] Isti perinde disputant ac si qui doctus sit eum continuo malum esse sit necesse.

[97,795] Num qui lingua erit incomposita, mores protinus compositos habebit?

[97,796] Num qui dialecticen contempsit, statim mortis laqueos effugit?

[98,797] Num qui poetas non attigit, protinus erit Hippolytus?

[98,798] Num protinus sibi notus est, cui ignota est geometria?

[98,799] Quid prodest non fuisse philosophatum in astris, si interim philosopheris in patinis ?

[98,800] An pulchrius esse ducis scrutari sapores ganearum, quam arcanas rerum causas?

[98,801] Et ne singula persequar, num qui erit indoctissimus, continuo religiosissimus habebitur?

[98,802] Eruditio nos in coelum non leuat, an eo leuabit inscitia? an rusticitas?

[98,803] Non praestat bonam mentem literarum peritia, num igitur imperitia praestabit?

[98,804] Non praestant bonam mentem literae.

[98,805] Vt donemus istud, at nec malam praestant.

[98,806] Nonne recepta est calceolaria, sutrina, textrina, fabrica, sartoria, fullonia?

[98,807] Nonne etiam in honore est culinaria?

[98,808] Quid horum bonam mentem praestat mortalibus?

[98,809] Laudamus doctum pictorem, laudamus fabrum scientem, textorem callidum laudamus, laudamus etiam, si sit uir improbus.

[98,810] Nec artem ideo malam dicimus, si forte sit malus, qui in ea uersatur.

[98,811] Et literaturam damnamus, quae ut bonam mentem non praestet, ad eam tamen non mediocriter conducit.

[98,812] Quod si quem literis abutentem uiderimus, non ut eruditionem relinquat, admonendus est, sed ne in usus peruersos torqueat.

[98,813] Quanto rectius admonet ille philosophus absque Christo sapiens : Sic uiue, tanquam cras moriturus, sic stude, quasi semper uicturus.

[98,814] Occupabit mors, sed malo occupet studentem quam cessantem.

[98,815] Hoc tamen aduersariis concessero, ut pusillo aut uehementer tardo ingenio natos liceat a difficilibus disciplinis dehortari, ne si asinus ad lyram ducatur, et discens et docens simul operam luserit, eos autem, quorum ingenia magni aliquid polliceri uidentur, a pulcherrimis conatibus retrahere, quid aliud est, quam (quod Paulus fieri uetat) "spiritum extinguere"?

[98,816] Quod idem si in summis illis (quos iam saepe nominaui), doctoribus factum esset, singulari profecto et praesidio et solatio iam orbata esset ecclesia; quanquam interim patronus barbarorum doctius ac modestius pro illis respondes, quam ipsi soleant loqui.

[98,817] Nam hoc ferme genus hominum ne nouerunt quidem cuiusmodi sint disciplinae, in quas debacchantur.

[98,818] Poeticen existimant artem esse meretriciam, rhetoricen nihil aliud esse putant quam assentatoriam, geographiam, astrologiam curiosas et improbatas artes esse credunt qualis necyomantia.

[98,819] MEDICVS: Tum Medicus: Probabiliter tu quidem, Batte, id est plane rhetorice; uerum ut interim tibi pro istis imperitiae admiratoribus respondeam, qui in summam inuidiam nos inducunt huiusmodi seditiosis concionibus imperitam multitudinem concitantes, Quid igitur, inquiunt, tandem futurum est?

[99,820] Num soli literati coelo potientur?

[99,821] Ita ne uos soli, qui uentosa doctrina turgetis, Gigantum exemplo coelum occupabitis, detrusis superis, exclusis inferis?

[99,822] Quid fiet imperitae multitudini? quid simplicibus fratribus, qui apostolorum uestigiis ingressi non didicerunt Aristotelicos laqueos, non spinas Chrysippeas, non salem Atticum, non Plautinam eloquentiam.

[99,823] Nonne haec est illa simplicitas, quam deus unice sibi delegisse uidetur, qui asino uectus Hierosolymam ingredi uoluit, cuius et illa exhortatio est: "Discite a me, quia mitis sum et humilis corde".

[99,824] Non dixit discite compositam orationem, metiri coelum, nectere syllogismum, sed humilitatem discite.

[99,825] Multa nobis praeterea de agno et columba, quorum appellatione rudis animi tractabilem simplicitatem significatam uolunt, uerum ego iamdudum memorem moneo, qui haec cotidie audias ab istis deblaterari apud indoctam plebeculam.

[99,826] BATTVS.

[99,82